Izmir Suikastı Tertibi

Izmir Suikastı Tertibi

*

Resimleri orjinal boyutunda görmek için üzerlerine tıklayınız

izmir suikasti, ziya hursit, istiklal mahkemeleri, atatürke suikast, atatürk istiklal mahkemeleri kilic ali kel ali 6

***

Bu yazıda Izmir Suikastı tertibini bütün şümulüyle ele alacak değiliz, ancak bu tertibin muhalefeti sindirmek için nasıl ustaca kullanıldığını, hukuksuzlukları, Istiklal Mahkemelerinin bağımlılığını, kısaca, onlarca Devlet kurmuş olan Milletimizi Devlet’e düşman eden bu Devlet terörünü masaya yatıracağız. Gerçi Izmir suikastı tertibine, “Istiklal Mahkemeleri”[1] başlıklı yazımızda temas etmiştik, ancak burada detaylara inmeye çalışacağız.

Gelin, 1926′da Izmir’de neler olduğuna bir bakalım…

M. Kemal, ülkenin güney ve batı illerini teftiş etmek üzere 7 Mayıs 1926 tarihinde Ankara’dan yola çıktı. 14 Haziran’da Bandırmaya geçti. Seyahat programına göre, 15 Haziran günü Izmir’e varması bekleniyordu. Ancak yola çıkışını beklenmedik şekilde bir gün erteledi.[2] Bandırma’da, Izmir Valisi Kazım Paşa’dan, kendisine Haziran’ın 15′inde bir suikast düzenleneceğine dair telgraf almıştı.

15 Haziran gecesi saat onbire doğru bir kişi Izmir valiliğine ihbarda bulundu. Cumhurbaşkanına suikast hazırlandığını bildirdi. Giritli Şevki adlı bir motorcu olduğu anlaşılan bu kişinin yardımıyla, suikastçiler Izmir’deki çeşitli otellerde ele geçirildiler. Bunlar, birinci Meclis’te (1920′den 1923′e) Rize mebusu ve II. Grup’un önde gelen üyelerinden biri olan Ziya Hurşid’in idaresindeki Çopur Hilmi, Lâz Ismail ve Gürcü Yusuf adlı bir takım tetikçilerdi. Polise karşı koymadan teslim oldular, hatta Ziya Hurşid odasındaki tabancaları ve bombaları kendi eliyle teslim etti.[3]

M. Kemal, 18 Haziran 1926′da Ismet Inönü’ye gönderdiği bir telgrafta, Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’nın bütün ileri gelenlerinin ve bazı üyelerinin tevkif edilip cezalandırılmasını istiyordu.[4]

Tüm bilgileri toplamadan, muhalifleri suçlamaktaki acele nedendi? Oysa suikastçıların başı Ziya Hurşid, Kazım Karabekir, Refet Paşa ve Rauf Orbay’ın tertibe dahil olduklarını kesin bir dille yalanlamıştı.[5] Burada M. Kemal’in siyasi rakiplerini bu tertibin içine sokmaya çalıştığı açıkça görülmektedir.[6]

Tutuklananların tam listesini, yalnızca bir ABD konsolosluk raporundan öğrenebiliyoruz. Karşılaştırılabilecek bir başka listenin yokluğuna karşılık, bu liste güvenilir gözükmektedir.[7]

*

izmir suikasti, ziya hursit, istiklal mahkemeleri, atatürke suikast, atatürk istiklal mahkemeleri kilic ali kel ali 11

Eski Eğitim Bakanı Hafız Mehmet

***

Bilindiği gibi M. Kemal, 1925′te patlak veren Şeyh Said kıyamını, Kazım Karabekir Paşa, Refet Paşa, Dr. Adnan Adıvar, Rauf Bey ve Ali Fuad Paşa’nın öncülüğünde kurulan Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (TCF) ile ilişkilendirerek, giderek güçlenen siyasi muhaliflerini susturmuştu.[8]

Kendisine yönelik 1926′da düzenlenen Izmir suikasti tertibi ise, O’na, bütün mevcut ve potansiyel muhalefeti yok etme mazereti sundu.[9] Izmir Suikastı olarak tarihe kaydolunan bu girişim, Halk Fırkası’na, özellikle de Meclis’teki muhalefetin kökünü kazımak için eşi bulunmaz bir fırsat sağlar.

M. Kemal’in fırsatçılığını sınıf arkadaşı Ali Fuad Paşa şöyle anlatır [ifade bozuklukları metnin aslındandır] :

“Suikastı mahsus bir terör havası yarattı, bunları yapabilmek için. Böyle hareketleri vardır… Suikast meselesinden evvelden haberdardı… Ani bir sürpriz değil. Ama onu öyle bir sahneye koydu ki mecliste, memlekette, hem bir terör, hem de aman Atatürk’ü muhafaza edelim, ne söylerse yapalım, fikrini hazırladı ve arkasından, bir arkasından, öbürü arkasından, ille bunu yapacaksınız diye, şapkadan başlayarak kanunu medeni vesaire hepsini yaptı. Böyle hareketleri vardır. Şimdi bu hareketleri esas alacak olursak bu adam diktatör, diktatör.”[10]

Suikast tertibi duyulur duyulmaz “dört Ali’ler mahkemesi”[11] olarak isim yapmış Istiklal Mahkemesi heyeti toplanır. Mahkeme heyeti, suikast planı ve bu planın itirafıyla ilgili hiçbir bilgiye sahip olmadığı[12] halde, bütün Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası milletvekillerinin, dokunulmazlıklarına bakılmaksızın, nerede olurlarsa olsunlar bulunup tutuklanmalarına karar verir. Heyet, hemen bir trenle Izmir’e hareket eder.[13]

Istiklal Mahkemesi’nin tüm Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası milletvekillerinin tutuklanması talimatı vakit kaybetmeden emniyet güçleri tarafından yerine getirilir. Kazım Karabekir, Ali Fuad Cebesoy gibi Milli Mücadelenin ünlü paşaları da tutuklananlar arasında yer alırlar. Başbakan Inönü, tutuklamada yanlışlık yapıldığını düşünüp Kazım Karabekir’in tutuklanmasına karşı çıkar ve Ankara Polis Müdürü Dilaver Bey’e emir vererek Karabekir’i serbest bıraktırır.[14] Bu durum Izmir’deki mahkeme heyetine bildirilir. Mahkeme, Ismet Inönü’nün de tutuklanmasını emreder.[15] Durumdan haberdar olan M. Kemal, bu son gelişmeye müdahale ederek, Başbakan olan Inönü’nün tutuklanmasını önler ve Inönü’den acele Izmir’e gelmesini ister.

*

izmir suikasti, ziya hursit, istiklal mahkemeleri, atatürke suikast, atatürk istiklal mahkemeleri kilic ali kel ali 17

izmir suikasti, ziya hursit, istiklal mahkemeleri, atatürke suikast, atatürk istiklal mahkemeleri kilic ali kel ali 12

***

*

***Istiklal Mahkemesi’nde Hukuksuzluk***

*

Ilk duruşma 26 Haziran 1926′da yapılır. Tutukluların avukat tutma ve kararları temyiz etme gibi bir hakları bulunmamaktadır:

“Suçsuzluklarını ispat edemezlerse suçlu bilineceklerdir!”[16] Mahkemenin çalışma biçimini ve yargılama usulünü göstermesi açısından Izmit Milletvekili Şükrü Bey’in avukat tutma isteğine Mahkeme Başkanı Ali Bey’in verdiği cevap son derece manidardır:

“Istiklal Mahkemeleri, avukatların cambazlıklarına gelemez. Mahkememizin üst kademesi yoktur. Millet hüküm bekliyor. Ne söyleyecekseniz açıkça söyleyiniz. Avukatlarla geçirecek zamanımız yoktur.”[17]

Anlaşıldığına göre, M. Kemal bir hamlede bütün siyasi rakiplerini tasfiye ederek yerini sağlamlaştırmakta kararlıdır.[18] Ancak suikastçıların sorgularından, Milli Mücadelenin Paşalarını suçlayacak nesnel hiçbir ipucu elde edilemez.[19]

*

izmir suikasti, ziya hursit, istiklal mahkemeleri, atatürke suikast, atatürk istiklal mahkemeleri kilic ali kel ali 7

Kazım Karabekir Paşa yargılanırken

***

Mahkeme başkanı Kel Ali’nin Kazım Karabekir Paşa’ya yönelik şu suali, meselenin suikastle alakası olmadığını açıkça gösterir:

“Ali Çetinkaya (Kel Ali):

- Zatıaliniz, Terakkiperver Fırkasının reisi bulunuyorsunuz değil mi?

Kazım Karabekir Paşa:

- Evet.

- Zatıaliniz inkılabın büyük bir şahsiyetisiniz. Tarih, bunu böyle kaydediyor. Memleketin savunulmasında nasıl bir arada dağılmadan kaldı isek, vatanın yükselmesi emrinde de öyle olması gerektiğini elbette takdir buyurursunuz. Bu sebeple zatıaliniz, nasıl olur da muhalefete geçersiniz? Lütfen izah eder misiniz?

Kazım Karabekir Paşa, bu soruyu şöyle cevaplandırdı:

- Mütareke sırasında elîm durumlara karşı elbirliğiyle göğüs gererek çalışıp Gazi’yi kendimize reis yaptığımız sırada, memleketin istinad ettiği yegane kuvvet bendim.”[20]

*

istiklal-mahkemesi-kemal-atatc3bcrk-kilic-ali-kel-ali-cetinkaya-izmir-suikasti-kara-kemal

M. Kemal ve Kel Ali

***

*

***Istiklal Mahkemeleri Bağımsız Mıydı?***

*

Mahkemenin bağımsız davranmadığı açıktır. Özellikle Kazım Karabekir’in sözleri ve Karabekir’e sözlerini istediği gibi söyleyeceği bir serbestliğin tanınması M. Kemal’i kızdırır. Mahkeme Heyeti bir balo bahanesiyle Çeşme’ye çağırılır. M. Kemal, Mahkeme heyetiyle balo salonunun yanındaki mutfakta görüşür ve işlerini savsakladıkları, sanıklara yumuşak davrandıkları için sert bir şekilde azarlar. Mahkeme heyeti işittikleri azarlar sonrasında tekrar salona dönemezler; salona dönen M. Kemal’le bir araya gelmeye cesaret edemedikleri için, mutfak penceresinden atlayarak binayı terk ederler.[21] Kılıç Ali daha sonraları, bu kaçışlarının gerekçesini balo misafirlerini “rahatsız etmemek” biçiminde açıklayacaktır.[22]

M. Kemal, duruşmalar sırasında Çeşme’de ikamet eder ve her vesilede adaletin bağımsız olduğunu açıklar. Ancak mahkeme üyeleri ve diğer bazı nüfuzlu kişiler sürekli kendisiyle görüşürler.[23]

Prof. Faruk Özerengin’in açıkladığına göre, Mahkeme heyeti ile M. Kemal arasındaki irtibatı kesintisiz bir şekilde Fahrettin Altay sağlamaktaydı.[24]

Fahrettin Altay’ın konuya ilişkin bir hatırası şöyledir:

“Mahkemenin son günleri idi… Atatürkün evinin önünden geçiyordum… Kapının ilerisinde soldaki bir odanın kapısı açıktı. Ortada bir masanın başında kendileri ile Başvekilin oturduklarını görünce müsaadesiz geldiğime sıkıldım ve selam vererek geçmek istedim. O eli ile işaret ederek beni yanına çağırdı ve oturmamı istedi….

Bana hitaben “Ali Bey bizim paşaları asacak” dedi, fikrimi sorar tarzda yüzüme baktı. Bu sözler bir sürpriz tesiri yaptı, bir an durakladım, Başbakan (Inönü) başını eğmiş yere bakıyor sanki bakışları ile bir tesir yapmış olmaktan çekiniyordu. Kendimi toparladım ve dedim ki: “Paşa hazretleri, siz her şeyi bizlerden iyi düşünür ve yaparsınız. Bu suali bendenize tevcih etmekle anlıyorum ki lütufkar kararınızı vermişsiniz…” Bu yoldaki cevabımdan, lütufkar karar tabirinden paşaların idamlarını istemiş olsaydınız bana sormazdınız demek istediğimi o yüksek zeka derhal anlamıştı. Gülümseyerek; “Iyi amma sonrasından emin olabilir miyiz?” buyurdular, o vakit Inönü başını kaldırdı ve şu özetle cevap verdi: “Emin olabilirsiniz paşa hazretleri, siz var oldukça. Hükümetiniz daima kuvvetli olacaktır. Bütün millet size prestij ediyor bu nankörlüğe teşebbüs edenler mahdut birkaç sapıktan ibarettir, ceza da bu hudut dahilinde kalırsa adaletiniz bütün milleti bir kere daha size bağlayacaktır.” Atatürk de, “Pekala bakalım Ali Bey ile bir daha görüşelim” diyerek ayağa kalktı, ayrıldık.[25]

Sorgulamalar devam ederken, M. Kemal, Genel Kurmay Başkanı Fevzi Çakmak Paşa’yı Izmir’e çağırır. Anlaşıldığı kadarıyla ondan Paşaların tutuklanmasının orduda ne tür tepkilere neden olduğunu öğrenmek istemektedir. Söze doğrudan girer ve henüz sonuçlanmamış sorgulamanın o aşamasında, Mahkemenin başta Kazım Karabekir olmak üzere bazı paşaları idam etmeyi düşündüğünü söyler. Yani daha sorgulama bitmeden kararı vermiştir! Fevzi Paşa, idamla sonuçlanacak suçun delillerinin neler olduğunu sorar. M. Kemal, Ziya Hurşid’in itiraflarının paşaları suçlu gösterdiğini söyler.

Fevzi Paşa’nın cevabı bir soru sormak biçiminde olur:

“Ziya Hurşid benim adımı verseydi, beni de idam edecek miydiniz?” M. Kemal, bu son derece anlamlı soru karşısında herhangi bir şey söylemez.[26] Anlar ki, ordu, paşaların yargılanmasından rahatsızlık duymaktadır.

*

izmir suikasti, ziya hursit, istiklal mahkemeleri, atatürke suikast, atatürk istiklal mahkemeleri kilic ali kel ali 9

Cafer Tayyar Paşa

***

Mahkeme, kararını 13 Temmuz’da açıklar; 16 kişinin idamına, diğer bazı sanıklar sürgün cezasına, ünlü Paşaların ise beraatine karar verilmiştir. Kararda dikkat çeken nokta Savcının mahkumiyetlerini istediği Erzurum Milletvekili Rüştü Paşa’nın, Istanbul Milletvekili Ismail Canbolat’ın ve Sivas Milletvekili Halis Turgut’un da idam cezalarına çarptırılmalarıdır. Bu sonuç Mahkeme heyetinin son anda bir karar değişikliğine gitmesiyle gerçekleşir.

Olay şöyle gerçekleşir:

Aralarında Kazım Karabekir ve Ali Fuad Cebesoy’un bulunduğu bazı tutuklular beraat etmelerine rağmen, mahkeme salonunun altındaki bir depoda tutulurlar. Hapis cezası almış olan Erzurum Milletvekili Rüştü Paşa ile Sivas Milletvekili Halis Turgut da depodadırlar. Bu iki milletvekili, aldıkları hapis cezasının bir dayanağının olmadığını, suçsuz olduklarını berlirtir ve mahkeme kararını temyiz etmeyi düşündüklerini ifade ederler. Depoya gelen bir görevlinin, kararı temyiz etmek isteyenlerin kendisiyle gelmelerini bildirmesi üzerine depodan çıkarlar. Ikisi de hemen idam edilirler.[27]

Gerçi Kazım Karabekir, Refet, Cafer Tayyar ve Ali Fuad Paşalar beraat ederler ama Ankara’daki Cumhurbaşkanlığı Arşivlerinde bulunan ve Uğur Mumcu’nun ulaştığı bir belgede, adı geçen paşaların yıllarca polis tarafından göz hapsine alındığı görülmektedir.[28]

Mahkeme kararında ilginç ve yasal olarak da sorunlu bir çok nokta vardır. Her şeyden önce Mahkeme ne kendisini kuran iradenin istediğini yerine getirebilmiş ve ne de adil davranabilmiştir. Kendisini kuran iradeye itaatte kusurunun başlıca nedeni korkmasıdır. Çünkü, mahkeme heyeti, yaşadığı bazı durumlar nedeniyle yargılamaların sonunda Paşaların affına karar vermek zorunda kalır. Halbuki onların idam edilmeleri düşünülmekteydi.

Prof. Faruk Özerengin’in açıklamalarına göre Paşaların affının nedeni, ordu içinde açığa çıkan isyan tehlikesidir:

“Bir grup silahlanmış subay sayesinde Paşaları asamadılar. Bunu da çok iyi biliyoruz. M. Kemal Paşa Çeşme’ye çekiliyor. Fahrettin Altay vastasıyla mütemadiyen haberleşiyor. Bir an evvel bunları da temizlemek istiyor. Fakat mahkeme bir türlü karar veremiyor. Bunun üzerine “silahlı subaylar var, çekin subayları” diyorlar. Orduya emir veriyorlar, tatbikat yapılacaktır. Çeşme’ye gelin… Ordu, askerler Çeşme’ye çekiliyorlar, fakat bir grup subay çekilmiyor. Ordu’ya isyan ediyorlar. Şuna karar veriyorlar: Eğer Paşalara idam hükmü çıkarsa mahkeme heyetini temizleyecekler. Meşhur “Üç Ali’yi ve ondan sonra da komutanlarını dışarı çıkartacaklar ve isyanı başlatacaklar.”[29]

Bir Ingiliz kaynağı da “Ordunun homurdanmaya başladığını ve M. Kemal’in, bu vaziyette generallerin bırakılmasına taraftar olduğunu” belirtir.[30]

Bir asker olan Nizamettin Nazif Tepedelenlioğlu bu görüşleri destekler. Mahkeme heyetinin Mahkeme salonunu dolduran ve Paşalara destek vermek için gelen subaylardan korktuklarını açıklar.[31] Tabii korkarlar, zira karşılarında her fırsatta azarladıkları ve suçları sadece şapka giymemek olan mazlum halk yoktur.

Izmir’deki duruşmalar üç hafta sürer. Sanıkların onaltısı, çoğunun bu işe karışmı olduğu ispatlanamamış olmasına rağmen ölüme mahkum edilir.[32]

Ölüm cezasına çarptırılanların infazı hemen yerine getirilir. Izmir’deki duruşmalar sonuçlanıp kararlar verildikten sonra, Mahkeme heyeti Ankara’ya döner ve suikastla irtibatlı olduğu düşünülenlerin yargılamasına geçilir.[33]

Mahkeme heyetinin gözünde, Kemalist kadronun teşkil ettiği hükümeti desteklememiş olmak dahi suçlu bulunmak için yeterli delildir.[34] Bu duruşmalar da, idam ve hapis kararlarıyla sonuçlanır[35] ve bir suikast tertibi nedeniyle toplam 18 kişi idam edilir.[36] Şu veya bu şekilde suikastla ilişkilendirilen bütün muhalifler ya idam edilirler ya da siyasi hayatları sona erdirilerek etkisiz kılınırlar. Böylelikle CHP için siyasi muhalefetin olmadığı dönem başlamış olur.[37]

*

istiklal mahkemeleri kilic ali kel ali cetinkaya resit galip necip ali izmir suikasti

Istiklal Mahkemesi Üyeleri: Kılıç Ali, Ali Çetinkaya (Kel Ali), Reşit Galip

***

Istiklal Mahkemelerinin yasalara bağımlı kılan ve siyasi iradenin etkisinden kendisini korumuş mahkemeler olduğunu söyleyen birisini tespit etmek mümkün değildir. Önemli olan ve tartışılan bu mahkemelerin bağımsız olup-olmadıkları konusu değil, ne kadar bağımlı olduklarıdır. Mahkemelerin siyasi iradeye daha doğrusu M. Kemal’e bağımlılığının ileri düzeyde olduğunu söylemenin delillerini bulmak ise hiç zor değildir. Bunlardan birisi, Ankara Istiklal Mahkemesi’nin Dr. Nazım hakkında verdiği idam kararına uzanan süreçle ilgilidir. Savcı Necp Ali Bey ile üyelerden Dr. Reşit Galip Bey, Dr. Nazım’ın idamına razı olmazlar. Ancak diğer üyelerden birisi (muhtemelen Kılıç Ali) tarafından idamı onaylamaları için tehdit edilirler. Necip Ali, M. Kemal’e giderek durumu anlatır ve yardımını ister. Zira M. Kemal’in iradesinin mahkeme üyeleri üzerinde tartışılmaz etkiye sahip olduğunu bilmektedir.

Ancak anlaşılır ki, Dr. Nazım’ın idamını bizzat M. Kemal istemektedir. Samet Ağaoğlu’nun anlattığına göre, M. Kemal mahkeme heyetini yanına çağırır ve Dr. Nazım’ın idam edilmemesi durumunda sebep olacağı tehlikelerden bahseder. Mahkeme Dr. Nazım’ın idamına karar verir.[38]

Üstelik bir rivayete göre M. Kemal, gazeteci Hüseyin Cahit Beyin aklanmasını “hata” saymıştır. M. Kemal’in 1932 yılında bir gece, sofrasında Kel Ali’ye (Çetinkaya), Hüseyin Cahit Beyin Ikinci Meşrutiyetten beri yaptıklarını sraladıktan sonra, (asılan Cavit gibi) “arkadaşlarına tatbik ettiğiniz haklı cezayı bu adam hakkında hafifletmekle hata ettiniz… beni de bu hataya iştirak ettirdiniz” dediği ileri sürülmektedir.[39]

Yukarıda da ifade ettiğimiz gibi, Inönü, dokunulmazlığı olmasına rağmen tutuklanan Karabekir’in serbest kalmasını sağlar, bunun üzerine Istiklal Mahkemesi “dışarıdan müdahale edildiği” gerekçesiyle Başbakan Inönü’nün de tutuklanmasına karar verir. Fakat M. Kemal’in ermiyle geri adım atarlar. Dışarıdan müdahale edildiği gerekçesiyle Başbakan Inönü’yü tutuklayan Istiklal Mahkemecileri, yine dışarıdan müdahale eden (dolayısıyla kendi mantıklarına göre tutuklanması gereken) M. Kemal Paşa’yı tutuklatmak yerine, onun emriyle bu karardan vazgeçerler. Bu gelişmeler Istiklal Mahkemelerinin “kime” bağımlı olduğunu açıkça gösterir.

Istiklal Mahkemelerinin ileri düzeyde bağımlı olduğunun önemli bir diğer delili ise bir emirle kapatılmalarıdır. Muhalefeti susturma veya yok etme işini başarıyla yerine getiren Istiklal Mahkemelerinin feshi şu şekilde gerçekleşir:

Bir akşam, Çankaya’da bir toplantı sırasında, M. Kemal, Kel Ali’ye: “Senin mahkemeyi kaldırmaya karar verdim. Artık gereği kalmadı” der. Kel Ali, sorunu inceleyeceğini ve raporunu sunacağını söyler. M. Kemal sinirlenir; “Rapor mu? Ne raporu? Sorunu ben kendim inceledim. Senin mahkeme yarın kalkmış olacak” diye bağırır.[40]

Ama yaptıkları hizmetlerden (!) ötürü kendilerine “Benz” marka otomobil hediye edildiğini de Falih Rıfkı Atay’dan öğreniyoruz:

“Bu hal [Istikalal Mahkemeleri], Ismet Paşa’nın devamlı ısrarları üzerine bir akşam Ankara Palas’ın bir balosunda M. Kemal Istiklal Mahkemecilerini çağırıp hemen oracıkta vazifelerine nihayet vermelerine kadar sürdü. Ertesi günü kendilerine hediye edilen Benz otomobillerine binerek, fakat artık basit milletvekili sıfatı ile Meclise gelmişlerdi.”[41]

*

***Istiklal Mahkemelerinin Niteliği***

*

Ankara Istiklal Mahkemelerinde zabıt katipliği yapmış olan H. Velded Velidedeoğlu’na göre, Istiklal Mahkemeleri “inkılap düşmanlarını” ve M. Kemal’e suikast düzenlemeyi düşünenleri asmış mahkemelerdir. Ancak bir süre sonra milletvekilleri dahi kendileri tarafından yaratılan bu mahkemelerden son derece korkar hale gelirler; çünkü, Istiklal Mahkemeleri birer “tehdiş mahkemelerine” dönüşür.[42]

Mahkemelerin niteliğini göstermesi açısından Istiklal Mahkemesi üyelerinden Lütfi Müfit’in sözleri oldukça önemlidir:

“Bizim muayyen milli gayemiz vardır. Ona varmak için ara sıra kanunun üstüne de çıkarız.”[43]

Mahkemelerin çalışma usulü açısından Avni Doğan’ın anlattıkları ilginçtir. Isyan bölgesindeki Şark Istiklal Mahkemesinde Savcı yardımcılığı görevi yapan Avni Doğan, bu mahkemenin siyasi iradeden bağımsız olmadığını, lüzumlu bulduğunda yasal sınırları hesaba katmadığını dile getiren şeyler açıklar. Doğan, Istiklal Mahkemelerinin “selahiyetlerinin sınırsız” ve aynı zamanda “kontrolsüz” olduğunu, idam kararlarına savcının bir itirazı yoksa hemen uygulandığını belirtir. Doğan’ın açıkladığına göre, mahkeme, sevilmeyen-istenmeyen kişileri suçlamak için yapay deliller de oluşturmaktan çekinmez. Bunun en tipik örneğini Şeyh Said’in sorgulanması oluşturur. Mahkeme heyeti, Şeyh Said’den, cezasını hafifletmek vaadiyle, bazı gazetelerin aleyhinde ifadeler vermesini ister. Bu ise, mahkeme heyetinin sadece yargılama göreviyle yetinmeyip, istediklerini mahkum edebilmek için “tezgahlar” kurduğunun önemli bir delilidir. Doğan, bizzat kendisinin, Ankara’daki bazı “ikinci derece zevattan” sık sık telgraflar aldığını ve yönlendirildiğini de belirtir.[44]

Bu nedenledir ki, Izmir suikastı davası başladığı günlerde Paris’te bulunan Rauf Bey, 30 Haziran 1926 günü Meclis Başkanı Kazım (Özalp) Paşa’ya çektiği telgrafta “siyasi hasımlardan kurulu ve bazıları ile de şahsi düşmanlık bulunan mahkeme üyelerinin” önüne çıkmayı “kurulan tuzak” olarak niteler. Türkiye’ye dönüp mahkemeye çıkmaktan kaçınma nedeni sorulduğunda “Istiklal Mahkemelerinin elinde oyuncak olmamak için” cevabını verir. 5 Temmuz 1935 yılına kadar da Türkiye’ye dönmez.[45]

*

izmir suikasti, ziya hursit, istiklal mahkemeleri, atatürke suikast, atatürk istiklal mahkemeleri kilic ali kel ali 4

Bursa milletvekili Necati Bey

***

*

***ABD Konsolosluk Raporlarında Izmir Suikastı***

*

ABD Konsolosluk raporlarını suikast davasıyla ilgili en tarafsız kaynaklar olarak kabul edebiliriz. Bu belgeler, yönlendirme, çarpıtma gibi bir emel taşımadıklarından, önemli ve diğerlerinden nispeten daha güvenilirdirler. Bir başka deyişle bu raporlar herhangi bir siyasi maksad taşımaksızın bir Atatürk dostu kabul edilen Amiral Bristol tarafından Washington’a gönderilmiştir.

Izmir suikastı hakkındaki ilk rapor, 18 Haziran 1926′da, yani Türkiye’deki ABD Yüksek Komiseri Koramiral Mark Lambert Bristol’ün komplo haberini verdiği gün gönderilmişti.[46] Bu, ABD Dışişleri Bakanlığını komplodan haberdar eden kısa bir telgraftan ibaretti. Bristol, olay hakkında kapsamlı raporunu göndermek için bir aydan fazla bekledi. Ancak, 22 Haziran’da, topladığı bilgileri sunan bir rapor hazırladı. Raporunda bir rivayete de yer verdi:

Hükümet ya bütün bu komployu baştan sonra tezgahlamış ya da iç meselelerdeki otokratik idaresine rağmen, mecliste ve ülke genelindeki siyasi muhalefetini sindirmeyi başaramadığı Terakkiperver Partinin ileri gelenlerini gözden düşürmek için, siyasi nitelik taşımayan gerçek bir komployu bahane olarak kullanıyor. Terakkipervercilerin, Türkiye’nin haklarından gereksiz yere feragat etmesi olarak değerlendirdikleri ve yerden yere vurdukları Musul antlaşmasının imzasından itibaren, bu muhalefetin hatırı sayılır derecede arttığı bildiriliyor.[47]

7 Temmuz tarihli bir başka raporda ise, “hükümet, teşebbüsteki azami sorumluluğu Terakkiperver liderlere yıkma konusunda özel bir çaba sarf ediyor gibi görünüyor. Oysa bugüne kadar alınan ifadeler, onların suçunu asgariye indirirken, hükümetin onlar karşısındaki tezini zayıflatmaya doğru gidiyor,” denilmektedir.[48]

ABD yüksek komiserinin Istiklal Mahkemelerinin Izmir davaları hakkında verdiği hüküm, 3 Ağustos 1926 tarihli 13 sayfalık bir raporda ortaya konur. Mark Bristol’ün genel duygusu, davaların Türk halkına karşı “göstermelik” olarak yapıldığı ve zanlıların yasal haklarına riayet edilmediği yolundadır. Rapordaki, “zanlıların kaderinin önceden belli olduğu” iması gayet kuvvetlidir. Örneğin, savcılığın Rüştü Paşa ve Ismail Canbolat Bey için hapis cezası istemesine karşılık, mahkemenin her ikisini de idama mahkum ettiğine dikkat çeker.

Mark Bristol’e göre Izmir duruşmaları bütünüyle incelendiğinde, hukuki ve siyasi bakımdan son derece ilginçtir. Hukuken, Türk yargısı “kendini gösterememiştir, çünkü ne mahkemeye sunulduğu kadarıyla deliller ikna edicidir, ne de davalar görülürken incelikli bir adalet kaygısı güdülmüştür. Yerleşik ilkelerden en bariz sapma, zanlıların savunma avukatı tutmalarına da, temyize gitmelerine de izin verilmeyişidir.”[49]

*

izmir suikasti, ziya hursit, istiklal mahkemeleri, atatürke suikast, atatürk istiklal mahkemeleri kilic ali kel ali 8

Kara Kemal

***

*

***Prof. Dr. Faruk Özerengin’in suikast ile ilgili söyledikleri***

*

Izmir Suikastı ile ilgili gerçekleri bir de Prof. Dr. Faruk Özerengin’den dinleyelim:

“… Ziya Hurşid isminde o tarihte CHP’den Lazistan Mebusu olan zat, Mustafa Kemal Paşa’ya müthiş düşman. Hatta onu öldürmek için fırsat arıyor. Kabadayı gibi bir adammış. Ve bu adamın aklı fikri Mustafa Kemal paşa’yı bir yerde sıkıştırıp temizlemek. Bu fikri mebuslar arasında duyuluyor. Hatta mecliste kara tahtaya bile yazmış adam:

“Bir millet ki putunu kendi yapar, kendi tapar.”

Dolayısıyla bunun şununla bununla temasları falan gözaltına alınıp takip edilmeye başlanıyor. Hareketleri adım adım takip ediliyor ve Mustafa Kemal Paşa’ya, Hurşid’in bir suikast tertipleyeceği meydana çıkıyor. O zamanki Ankara valisi hadiseleri gün gün biliyor.

Bu sırada söz ajandan açıldı. Sarı Efe Edip, Kâzım Özalp’ın çiftliğinde baş kâhya imiş. Ve bu Sarı Efe Edip’te Ankara’da Kâzım Özalp’ın adamı olarak çalışıyor. Onların bir nevi ispiyonculuğunu yapıyor. Sarı Efe Edip’i ne yapıp edip bu işin içine ajan olarak sızdırıyorlar. Ondan sonra suikast tertipleri başlıyor.”

Faruk Bey’in hatıralarında suikast ile ilgili asıl bundan sonra verdiği bilgiler çok ilginç ve suikaste niye temiz insanların isimleri bulaştırıldığı hakkında bize bilgiler veriyor.

Okumaya devam:

“… Sarı Efe Edip verdiği ifadelerde temizlenmesi ve ortadan kaldırılması gereken kişilerin isimlerini bu suikast işine bulaştırıyor. Falan da vardı, filan da vardı. O onunla gizli gizli şurada konuşmuştu… ve yıldırım hızıyla Kâzım Karabekir Paşa dahil, Ali Fuad Paşa, Rauf Orbay ve Atatürk’ün en yakın arkadaşları dahil, bunlar muhalefete giriştiler diye muhalefetin hepsi suikast ile ilgilidir diye hepsini tutuklanıp, Izmir’de hapse tıkılıyor. Bu işleri tamamladıktan sonra Sarı Efe Edip sözüm ona suçlu gibi kendini gösteriyor.

Mahkeme heyeti incelemesini bitirdikten sonra karar olarak “idam” diyor. Sarı efe Edip daha fazla konuşmasın diye isimleri verdikten sonra acele ile idam ediliyor. Adam idama götürülürken ciyak ciyak bağırıyor. Tarih onun bağırtısını niye yazmıyor?.

Diyor ki:

“Beni Mustafa Kemal’e götürün siz ne yapıyorsunuz? Beni bunun için mi çalıştırdınız?.

Bağırta bağırta adamı götürüp astılar ki ileride bu işlerle ilgili konuşmasın diye…

Rauf Orbay o sırada memleket dışında olduğu için 10 yıla mahkûm ettiler. Düşünün adamın hiçbir kabahati yokken 10 yıllık bir ceza. Bilmem anlatabiliyor muyum?”[50]

*

izmir suikasti, ziya hursit, istiklal mahkemeleri, atatürke suikast, atatürk istiklal mahkemeleri kilic ali kel ali 16

izmir suikasti, ziya hursit, istiklal mahkemeleri, atatürke suikast, atatürk istiklal mahkemeleri kilic ali kel ali 2

Gürcü Yusuf

***

Sonuç olarak, Istiklal Mahkemeleri otoriter bir sistemin inşasında son derece önemli işlevler yerine getirirler. Muhalefetsiz bir siyaset ortamı hazırlamada baş rolü oynarlar. Ali Fuad Paşa’nın ifadeleriye “bir dikta rejimine” giden süreç böylelikle inşa edilmiş olur. “Dikta rejimine” gidiş ise, Mete Tunçay’a göre, Istiklal Mahkemelerinin “siyasi-adli terör hükümleri”[51] ile sağlanır.

Kemalistlerin bütün “temize çıkarma” çabalarına rağmen, Istiklal Mahkemelerinin olumsuz özelliklerini gizlemek veya “meşrulaştırmak” mümkün olamamıştır. Bu konuda “resmi ideolojinin” ideologları son derece zorlanmışlar ve bütün çabalarına rağmen gerçekleri gizlemeyi veya “meşrulaştırıcı” yorumlar yapmayı başaramayıp, küçük bile olsa bazı gerçekleri itiraf etmek zorunda kalmışlardır. Şu ikisi, konuya ilişkin günümüzde yapılan değerlendirmelere ait örneklerdendir:

“Cumhuriyetimizin başlangıç yıllarında, 1920′lerde, 1930′larda, belli baskılar yapıldığını kabul etmek durumundayız. Güncel yaşamın en ufak ayrıntılarına dek girmiş bulunan “din kurumunu”, hiç olmazsa “siyasal alandan” uzaklaştırabilmek için, demokratik olduğunu ileri sürmemiz mümkün olmayan uygulamalar yapılmıştır.”[52]

Kemalist Ergün Aybars ise şunları yazar:

“Istiklal mahkemeleri hukuk mahkemeleri olmadıklari için, çalışmaları da hukuk ilkeleriyle bağdaşmıyordu. Insan hakları ve özgürlükleri gibi klasik demokrasi ilkeleri söz konusu değildi…. (Istiklal Mahkemeleri’nin) korku yarattıkları doğrudur. Fakat bu onların devrim niteliğinden gelmektedir… Muhalif basın mensupları Takrir-i Sükun Kanunu’nun yürürlükte olduğu dönemde yeniden seslerini yükseltme imkanı bulmadılar.[53]

*

***Idam Edilenlerden Bazılarının Son Sözleri***

*

izmir suikasti, ziya hursit, istiklal mahkemeleri, atatürke suikast, atatürk istiklal mahkemeleri kilic ali kel ali 10

Cavid Bey

***

Eski Maliye Bakanı Cavid Bey:

“Allahın laneti zalimin üstündedir. Zulümdür bu zulüm!.”

Rüştü Paşa:

“Harb meydanlarında bin defa ölüme göğüs gerdim. Ölümün böylesi kahrediyor insanı. Ne olur beni kurşuna dizin ve bilin ki masumum..”

*

izmir suikasti, ziya hursit, istiklal mahkemeleri, atatürke suikast, atatürk istiklal mahkemeleri kilic ali kel ali 13

Ismail Canbolat

***

Istanbul Mebusu Ismail Canbolat:

“Hay hay.”

Emekli veteriner Albay Rasim Bey:

“Yolcu yolunda gerek, haklı haksız gidiyoruz işte.. Ne diyeyim mukadderat. Memleket selamet bulsun..”

Sivas Mebusu Halis Turgut:

Ben ölüyorum amma, fikrim ölmez.. Yaşasın Türklük!

*

izmir suikasti, ziya hursit, istiklal mahkemeleri, atatürke suikast, atatürk istiklal mahkemeleri kilic ali kel ali

Ziya Hurşid

***

Ziya Hurşid:

Ben zaten başka bir şey beklemiyordum. Sizin elinizden yalnız bu gelir.. Amma bu da bir zevk.. Hürriyetsiz bir memlekette yaşamaktansa, namusuyle ölmek daha hayırlıdır. Zahmet buyurmayın, ben işimi kendim görürüm.. ve sehpaya bakarak:

- Ne mükemmel şey! Salıncağa da benziyor. Yüksekliğine de diyecek yok, yerde kalan insanlara yüksekten bakacağım.. Istediğim de buydu, derken etrafındaki kalabalık arasında birine gözünü dikerek:

- Kılıç Ali mi o? Nerede bakayım? deyince, celladın rivayetine göre Kılıç Ali de görünmemek için çömelmişti.

Bu esnada işini biran evvel bitirmek telaşında olan celladın:

- Aman beyim.. Vakit geçiyor, çabuk ol.. deyişine gülen Ziya Hurşid:

- Acelen ne be kuzum? Telaş etme.. Ölecek ben değil miyim? Gidiyorum işte.. Dünya sana kalacak, merak etme.. Beş dakika sonra öbür tarafta, soyuna sopuna kavuşacağım. Mektubun falan varsa ver de götüreyim.. Haydi Allahaısmarladık, demiş ve Polis Müdürü Azmi Beyin:

- Uğurlar olsun!.. cevabına gülümsiyerek, can vermiştir.[54] 

 

**********

 

KAYNAKLAR:

 

[1] http://belgelerlegercektarih.com/2012/09/26/istiklal-mahkemeleri/

[2] Erik Jan Zürcher, Milli Mücadele’de Ittihatçılık, (tercüme eden: Nüzhet Salihoğlu), Bağlam Yayınları, Istanbul 1987, sayfa 259.

[3] Erik Jan Zürcher, Milli Mücadele’de Ittihatçılık, (tercüme eden: Nüzhet Salihoğlu), Bağlam Yayınları, Istanbul 1987, sayfa 259.

[4] Atatürk’ün Bütün Eserleri, cild 18 (27 Eylül 1925-12 Ekim 1927), Kaynak Yayınları, Istanbul 2006, sayfa 234, 235.

[5] Osman Selim Kocahanoğlu, Atatürk’e kurulan Pusu, Temel Yayınları, Istanbul 2005, sayfa 71.

Ayrıca bakınız;

The Times, The Turkish Plot, 29 Haziran 1926, sayfa 15.

- Uğur Mumcu, Gazi Paşa’ya Suikast, Tekin Yayınevi, Istanbul 1992, sayfa 14.

[6] Hakan Özoğlu, Cumhuriyetin Kuruluşunda Iktidar Kavgası, (Trc. Zuhal Bilgin), Kitap Yayınevi, Istanbul 2011, sayfa 174.

[7] Tutuklananların isimleri ve meslekleri şöyledir:

“Arif Bey, emekli albay ve Eskişehir mebusu; Ali Fuad Paşa, emekli general ve Ankara mebusu; Abeddin Bey, Saruhan mebusu; Bekir Sami Bey, Tokat mebusu; Bahaeddin, Ihtiyat Zabiti; Şahin Çavuş (?), Edib Bey’e ait bir çiftlikte çalışır; Cemal Paşa, emekli general ve eski Mersin mebusu; Canbulat Bey, eski Içişleri Bakanı, eski Isveç sefiri, eski Istanbul belediye başkanı ve Istanbul sefiri; Cavit Paşa (Bey?), eski Maliye Bakanı; Cafer Tayyar Paşa, eski general ve Edirne mebusu; (Sarı Efe) Edib Bey, emekli jandarma binbaşı; Faik Bey, Ordu mebusu; Feridun Fikri Bey, Dersim mebusu; Fazıl (Faik) Bey, Ziya Hurşid’in kardeşlerinden biri; Gürcü Yusuf; Giritli Şevki Bey; Hafız Mehmed, eski Trabzon mebusu; Hüseyin Avni Bey, eski Erzurum mebusu; Halis Turgut, eski Sivas mebusu; Hüseyin Rıza, eski Lazistan mebuslarından birinin kayınbiraderi; Hilmi Bey, eski Ardahan mebusu; Halet Bey, Erzurum mebusu; Ihsan Bey, Ergani mebusu; Idris, Karşıyaka’da (Cordelio) bahçıvan; Kezini Bey, Trabzon mebusu; Kazım Karabekir Paşa, emekli general ve Istanbul mebusu; Kamil Efendi, Afyonkarahisar mebusu; Kara Vasıf Bey, Istanbul mebusu; Laz Ismail; Latif, katip; Muhtar Bey, Trabzon mebusu; Mustafa Şevket, dişçi; Mustafa, Hüseyin Rıza’nın yoldaşlarından; Mehmed Keleş, Istanbul’da kayıkçı; Muammer Bey, eski Sivas valisi; Necati Bey, eski Lazistan mebusu; Necati Bey, eski Erzurum mebusu; Necati Bey, Bursa mebusu; Refet Osman Nuri, Bursa mebusu; Refet Paşa, emekli general ve emekli Istanbul mebusu; Rahmi Bey, Trabzon mebusu; Rüştü Paşa, emekli general ve Erzurum mebusu; Rasim Bey, emekli albay; Şükrü Bey, eski Eğitim Bakanı ve Izmit mebusu, Sabit Bey, Erzurum mebusu; Çopur Hilmi; Çolak Selahaddin Bey, emekli bir albay; Torbalı Emin Bey, çiftçi; Vahap, Hafız Mehmed’in kuzeni; Ziya Hurşid, eski Lazistan mebusu; Zeki Bey, Gümüşhane mebusu.”

Bakınız;

ABD konsolosluk raporu, Mikrofilm koleksiyonu için “Records of the Department of State Relating to Internal Affairs of Turkey, 1910-1929,” belge no. 867.001K31/14.

[8] Tafsilat için bakınız; http://belgelerlegercektarih.com/2012/05/15/seyh-said-ingiliz-ajani-mi-musulu-nicin-kaybettik-seyh-said-isyani-gercegi/

Şeyh Said kıyamı bahanesiyle çıkarılan Takrir-i Sükun Kanunu için bakınız;

http://belgelerlegercektarih.com/2012/05/08/m-kemal-ataturkun-yasakladigi-kapattigi-gazeteler-basin-sansuru/

[9] Hakan Özoğlu, Cumhuriyetin Kuruluşunda Iktidar Kavgası, (Trc. Zuhal Bilgin), Kitap Yayınevi, Istanbul 2011, sayfa 167.

[10] Ali Fuad Cebesoy, Bilinmeyen Hatıralar, (Kuva-yı Milliye ve Cumhuriyet Devrimleri) Temel Yayınları, Istanbul 2001, sayfa 364.

[11] Söz konusu “Aliler” şunlardır: Kel Ali (Çetinkaya) (başkan), Necip Ali (Küçüka) (savcı), Kılıç Ali (üye), Ali Zırh (üye), Dr. Reşit Galip (üye). Bazı kaynaklarda ise ilk üç kişiye atfen “Üç Aliler” olarak bahsedilir.

[12] Nurettin Güz, Türkiye’de Basın-Iktidar Ilişkileri (1920-1927), Gazi Üniversitesi Basın-Yayın Yüksekokulu, Ankara 1991, sayfa 204.

[13] Kılıç Ali, Istiklal Mahkemesi Hatıraları, Sel Yayınları, Istanbul 1955, sayfa 40.

[14] Falih Rıfkı Atay, Çankaya, 1881 – 1938, Doğan Kardeş Matbaacılık, Istanbul 1968, sayfa 403.

Ayrıca bakınız;

Osman Selim Kocahanoğlu, Atatürk’e kurulan Pusu, Temel Yayınları, Istanbul 2005, sayfa 80.

- Azmi N. Erman, Izmir Suikastı ve Istiklal Mahkemeleri, Temel Yayınları, Istanbul 1971, sayfa 36 – 39.

[15] Türkiye Tarihi, cild 4, Çağdaş Türkiye 1908-1980, Cem Yayınevi, Istanbul 1989, sayfa 102. Bu eser Prof. Dr. Sina Akşin’in Yayın Yönetmenliğinde; Prof. Dr. Mete Tunçay, Prof. Dr. Cemil Koçak, Prof. Dr. Hikmet Özdemir, Prof. Dr. Korkut Boratav, Selahattin Hilav, Murat Katoğlu ve Prof. Dr. Ayla Ödekan’dan müteşekkil bir ekip tarafından oluşturulmuştur.

[16] Lord Kinross, Atatürk – Bir Milletin Yeniden Doğuşu, (Tercüme eden: Necdet Sander), Altın Yayınları, Istanbul 1994, sayfa 499.

[17] Azmi N. Erman, Izmir Suikastı ve Istiklal Mahkemeleri, Temel Yayınları, Istanbul 1971, sayfa 112.

[18] Erik Jan Zürcher, Milli Mücadele’de Ittihatçılık, (Tercüme eden: Nüzhet Salihoğlu), Bağlam Yayınları, Istanbul 1987, sayfa 252.

[19] Ayferi Göze, Türk Kurtuluş Savaşı ve Devrim Tarihi, Beta Yayınları, Istanbul 1989, sayfa 228.

[20] Karabekir Paşa’nın sorgusu için bakınız;

http://belgelerlegercektarih.com/2012/09/24/izmir-suikasti-ve-kazim-karabekir-pasanin-istiklal-mahkemesindeki-sorgusu/

[21] Feridun Kandemir, Izmir Suikastinin Içyüzü, Istanbul 1955, sayfa 85 – 87.

Ayrıca bakınız;

Nurettin Güz, Türkiye’de Basın-Iktidar Ilişkileri (1920-1927), Gazi Üniversitesi Basın-Yayın Yüksekokulu, Ankara 1991, sayfa 209.

[22] Kılıç Ali, Istiklal Mahkemesi Hatıraları, Sel Yayınları, Istanbul 1955, sayfa 66 – 68.

[23] Fahrettin Altay, 10 Yıl Savaş Ve Sonrası, Eylem Yayınları, Ankara 2008, sayfa 417.

[24] Kazım Karabekir, Izmir Suikastı (Iddianame ve Karabekir’in savunması), (Yayına hazırlayan: Sümer Kılıç), Emre Yayınları, Istanbul 1994, sayfa 229.

[25] Fahrettin Altay, 10 Yıl Savaş Ve Sonrası, Eylem Yayınları, Ankara 2008, sayfa 417, 418.

[26] Süleyman Külçe, Mareşal Fevzi Çakmak, Istanbul 1953, sayfa 62.

[27] Lord Kinross, Atatürk – Bir Milletin Yeniden Doğuşu, (Tercüme eden: Necdet Sander), Altın Yayınları, Istanbul 1994, sayfa 501.

Ayrıca Bakınız;

Ali Fuad Cebesoy, Siyasi Hatıralar, Vatan Neşriyat, Istanbul 1957, cild 2, sayfa 219, 220.

[28] Cumhurbaşkanlığı Arşivi, A-IV, 16-4, D. No 67.

[29] Kazım Karabekir, Izmir Suikastı (Iddianame ve Karabekir’in savunması), (Yayına hazırlayan: Sümer Kılıç), Emre Yayınları, Istanbul 1994, sayfa 229, 230; Faruk Özerengin’le yapılan bir röportajdan, Teklif Dergisi, Sayı 6, 1987.

[30] E633/633/44, Sir G. Clerk’ten Sir Austen Chamberlain’e, alınış tarihi 7 Şubat 1926, British Documents on Foreign Affairs, sayfa 415.

[31] Nizamettin Nazif Tepedelenlioğlu, Ordu ve Politika, Bedir Yayınları, Istanbul 1967, sayfa 7.

Ayrıca bakınız;

Sümer Kılıç, Istiklal Mahkemeleri Adil Miydi: Izmir Suikastı, Emre Yayınları, Istanbul 1994, sayfa 230.

- Rıza Nur da hatıralarında bundan bahseder, Istanbul 1968, Altındağ Yayınları, cild 4, sayfa 1388.

[32] Erik Jan Zürcher, Modernleşen Türkiyenin Tarihi (Tercüme eden: Yasemin Saner Gönen), Iletişim Yayınları, 7. Baskı, Istanbul 2000, sayfa 254.

[33] Azmi N. Erman, Izmir Suikastı ve Istiklal Mahkemeleri, Temel Yayınları, Istanbul 1971, sayfa 168.

[34] Lord Kinross, Atatürk – Bir Milletin Yeniden Doğuşu, (Tercüme eden: Necdet Sander), Altın Yayınları, Istanbul 1994, sayfa 502.

[35] Mete Tunçay, Bilineceği Bilmek, Alan Yayıncılık, Istanbul 1983, sayfa 109.

[36] Sina Akşin, Ana Çizgileriyle Türkiye’nin Yakın Tarihi 1789-1980, cild 2, Cumhuriyet, 1997, sayfa 66.

[37] Falih Rıfkı Atay, Çankaya, 1881 – 1938, Doğan Kardeş Matbaacılık, Istanbul 1968, sayfa 406.

[38] Samet Ağaoğlu, Babamın Arkadaşları, Istanbul 1969, sayfa 144, 145.

[39] M. Güneş, Bozguna Uğrayan Tek Cephe-Atatürk’ten Bir Hatıra ve Muhalefetin Akim Kalan Birleşme Teşebbüsü, Ankara 1954, Demokrat Parti Neşriyatından 11, sayfa 14-16. Aktaran M.Tunçay.

[40] Lord Kinross, Atatürk – Bir Milletin Yeniden Doğuşu, (Tercüme eden: Necdet Sander), Altın Yayınları, Istanbul 1994, sayfa 504.

[41] Falih Rıfkı Atay, Çankaya, 1881 – 1938, Doğan Kardeş Matbaacılık, Istanbul 1968, sayfa 406.

[42] H. Velded Velidedeoğlu, “Ankara Istiklal Mahkemesi”, Cumhuriyet Gazetesi, 25 Mart 1973.

[43] A. Süreyya Özgeevren, “Şeyh Said Isyanı” Dünya Gazetesi, 24 – 26 Mayıs 1957.

[44] Avni Doğan, Kurtuluş, Kuruluş ve Sonrası, Istanbul 1964, sayfa 173, 174.

[45] Uğur Mumcu, Gazi Paşa’ya Suikast, Tekin Yayınları, Istanbul 1969, sayfa 96, 97.

[46] ABD konsolosluk raporu, Mikrofilm koleksiyonu için “Records of the Department of State Relating to Internal Affairs of Turkey, 1910-1929,” belge no. 867.001K31/4, Bristol’den Dışişleri Bakanlığına gönderilen telgraf.

[47] ABD konsolosluk raporu, Mikrofilm koleksiyonu için “Records of the Department of State Relating to Internal Affairs of Turkey, 1910-1929,” belge no. 867.001K31/6, Bristol’den Dışişleri Bakanlığına gönderilen telgraf.

[48] ABD konsolosluk raporu, Mikrofilm koleksiyonu için “Records of the Department of State Relating to Internal Affairs of Turkey, 1910-1929,” belge no. 867.001K31/8, Bristol’den Dışişleri Bakanlığına gönderilen telgraf.

[49] ABD konsolosluk raporu, Mikrofilm koleksiyonu için “Records of the Department of State Relating to Internal Affairs of Turkey, 1910-1929,” belge no. 867.001K31/9, Bristol’den Dışişleri Bakanlığına gönderilen telgraf.

[50] Prof. Dr. Faruk Özerengin’le Röportaj’dan, Teklif Dergisi, Sayı 6, 1987.

[51] Mete Tunçay Türkiye Cumhuriyeti’nde Tek Parti Yönetiminin Kurulması (1923-1931) Yurt Yayınları, Ankara 1981, sayfa 166.

[52] Toktamış Ateş, Laiklik (Dünyada ve Türkiye’de), Ümit Yayıncılık, Ankara 1994, sayfa 24.

[53] Ergün Aybars, Istiklal Mahkemeleri (1923-1927), Kültür ve Turizm Bakanlığı, Ankara 1982, sayfa 400, 404.

Geniş bilgi için bakınız;

Ahmet Cemil Ertunç, Cumhuriyetin Tarihi, Pınar Yayınları, 6. Baskı, Istanbul 2011, sayfa 105 ve devamı.

[54] Azmi N. Erman, Izmir Suikastı ve Istiklal Mahkemeleri, Temel Yayınları, Istanbul 1971, sayfa 163 ve devamı, 189.

 

**********

 

Kadir Çandarlıoğlu

 

**********

 

Alıntılarda şu şekilde kaynak belirtiniz:

http://www.belgelerlegercektarih.com

*

*

 

Istiklal Mahkemeleri

Istiklal Mahkemeleri

*

Resimleri orjinal boyutunda görmek için üzerlerine tıklayınız

Inkılaplara muhalif diye “insan” boğazlayan “beşer” M. Kemal’e “ATAM” diyenler;

“beşeri yaratan Allah”ın emri olduğu halde Kurban Bayramında “hayvan” kesilmesine “KATLIAM” diyorlar.

***

Olağanüstü yetkilerle önceleri üç, sonraları dört üye ve bir savcıdan kurulan Istiklal Mahkemelerinin kararları katî olup, itiraz ve temyizi yoktu. Kararların uygulanması da mahkemelerin yetkisindeydi. Kararların yürütülmesinde sivil ve asker bütün görevliler sorumluydu.[1]

O dönem ilk günden beri Istiklal Mahkemeleri’nin aleyhinde olan Birinci Büyük Millet Meclisinin unutulmaz hatibi Erzurum mebusu Hüseyin Avni Bey’in şu sözleri, bu mahkemelere verilen sınırsız yetkiyi çarpıcı bir şekilde ortaya koyuyor:

“Istiklal Mahkemeleri’ne Meclis’in tanıdığı yetkiyi, Cenab-ı Hak Peygamberine dahi vermemiştir.”[2]

Mecliste Istiklal Mahkemeleri’nin yetkilerinin kısıtlanması için teklifler yapılmasına rağmen M.Kemal, değil mahkemelerin yetkilerinin kısıtlanması, bunlara ek olarak iki Istiklal Mahkemesi daha kurulmasını istiyordu. Bu görüşle 8 Ocak 1921′de Istiklal Mahkemeleri’nin bölgelerinin yeniden saptanması ve mevcutlara iki tane daha eklenmesi için T.B.M.M.’ne Meclis Başkanı sıfatiyle bir önerge verdi:

“Türkiye Büyük Millet Meclisi Riyaset-i Celilesine
Hasıl olan ihtiyaca ve taksimat-ı mülkiyede vuku’ bulan tebeddülata binaen Türkiye Büyük Millet Meclisi Istiklal Mahakimi’nin daireyi kazalarının yeniden tayin ve tesbitine mecburiyet hissolunmuş ve bu babta tanzim kılınan cetvel ve harita rapten takdim edilmiştir. Buna nazaran mevcut Istiklal Mahakimi’ne ilaveten daha iki Istiklal Mahkemesinin teşkili zarureti vardır. Muktazi muamelenin ifa’sını ve neticenin sür’at-i iş’arını rica ederim efendim.”

Türkiye Büyük Millet Meclisi Reisi M. Kemal[3]

M. Kemal’in [3] no’lu dipnotta bahsi geçen önergesi

***

M. Kemal Atatürk, daha fazla Istiklal Mahkemesi kurulmasını tabiki ister, çünkü kendi hegemonyasını kurmak için demoklesin kılıcı gibi elinde tuttuğu bu mahkemelerle muhaliflerini saf dışı bırakıyordu.

Tam da burada, “Türkiye Tarihi” kitabından bir alıntı yapalım:

“M. Kemal Paşa’ya 1926 yılının Haziran ayında Izmir’de suikast yapılacağı yolunda alınan bir ihbar üzerine yapılan soruşturma sonucunda, Birinci dönem Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerinden Lazistan milletvekili Ziya Hurşit ve arkadaşları Izmir’de yakalandılar. Ziya Hurşit, Birinci dönem TBMM’nde 2. Gruba dahildi. Diğer yandan, ihbarın alınmasından hemen sonra Ankara Iskiklal Mahkemesi de soruşturma açmış ve mahkeme derhal Izmir’e gelerek, kapatılmış olan Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’na mensup milletvekillerinin evlerinin aranmasını ve kendilerinin de tutuklanmalarını talep etmişti. Bunun üzerine o sırada TBMM üyesi olan eski Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası mensubu milletvekilleri (dokunulmazlıkları olmasına karşın) tutuklandılar. Bu arada Ankara’da tutuklanan Kazım Karabekir Paşa, bizzat Başbakan Ismet Paşa’nın talimatı üzerine bırakıldı. Fakat mahkeme, kendisine dışarıdan müdahale edildiğini ileri sürerek bu kez de Başbakan Ismet Paşa’nın tutuklanmasına karar verdi; ancak Cumhurbaşkanının (M. Kemal Atatürk) araya girmesi iledir ki, bu kararından vazgeçti. Sonunda Kazım Paşa yeniden tutuklandı.”[4]

Şimdi bir değerlendirme yapalım ve kemalist rejimin ne kadar zalim ve hukuksuz bir “çete” olduğunu görelim…

1 – Bir ihbar üzerine dokunulmazlıkları olmasına rağmen TBMM üyesi olan eski Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası mensubu milletvekilleri tutuklanıp Ankara’dan Izmir’e götürülüyor.

2 – M. Kemal’in Istiklal Mahkemesi’ndeki adamları -bilhassa Kel Ali- dışarıdan müdahale edildiği gerekçesiyle Başbakan’ın dahi tutuklanmasına karar verebilecek kadar ileri gidebiliyor.

3 – Dışarıdan müdahale edildiği gerekçesiyle Başbakan’ın tutuklanmasına karar verenler, yine dışarıdan müdahale eden (dolayısıyla kendi mantıklarına göre tutuklanması gereken) M. Kemal Paşa’yı tutuklatmak yerine, onun emriyle bu karardan vazgeçiyor.

4 – Demek ki “Cumhuriyet tarihindeki bütün zulüm ve barbarlıkların suçlusu sadece Ismet Inönü’dür, M. Kemal Atatürk’ün bunda bir suçu yoktur” iddiası doğru değildir. Bilakis, M. Kemal bu konuda Ismet Inönü’yü fersah fersah geçmiştir.

5 – Ayrıca binlerce insanın kanına giren Istiklal Mahkemeleri’nin M. Kemal Atatürk’ün emriyle hareket ettiği bir kez daha tescillenmiş oldu.

Ayrıca 4 Mart 1925 yılında yürürlüğe giren Takrir-i Sükun Kanunu’ndan sonra tutuklanıp Elazığ Istiklal Mahkemesi’ne götürülen gazeteciler M. Kemal’e telgraflar çekerek kendilerini mahkemenin şerrinden kurtarmasını istemişlerdi.[5] Mahkemenin son günlerinde bir telgraf daha çekerek aflarını istemeleri üzerine[6] M. Kemal, mahkemeye bir telgraf çekmiştir.[7] Mahkemenin bu çağrıya cevabı ise beklendiği gibi olmuş ve gazeteciler beraat etmiştir. Prof. Dr. Tunçay, bu gelişmenin, mahkemelerin siyasal iktidarın “emri ile” hareket ettiğinin en somut delili olduğunu belirtmektedir.[8]

Bu mahkemelerde o kadar çok namuslu insan idama mahkum edilmiştir ki, Elazığ Istiklal Mahkemesi’nde yargılanıp hakkında beraat kararı verilen Erzurum mebusu Hüseyin Avni Bey, büyük bir celadetle yerinden fırlayarak:

“Bu mahkeme çok namuslu insanları asmıştır. Bizim namusumuzda bir eksiklik mi gördü ki, bizi asmadı” diye haykırmıştır. Bunun üzerine, Elazığ Istiklal Mahkemesi Hüseyin Avni Bey’i ömür boyu sürgün cezasına mahkum etmiştir.”[9]

Bu mahkemelerde milletvekilleri de yargılandı, gazeteciler, alimler, çocuklar, bakanlar ve Milli Mücadele’nin önde gelen paşaları da yargılandı.[10]

*

***Istiklal Mahkemeleri’nde kaç kişi idama mahkum oldu?***

Bu konuda Kadir Mısıroğlu şunları yazmaktadır:

“Hilafetin ilgasından sonra, birbirini kovalayan inkılapların ana hedefi, sanıldığı gibi yalnız resmi hayatı değil, aynı zamanda ferdi ve şahsi davranış, yaşayış ve hissiyatı da, din dışı kılmaktı… Bu güç iş, dört sene gibi mahdut (sınırlanmış) bir zamana sığdırılmıştı. Ama nasıl? Anadolu dahilinde, fevkalade selahiyeti haiz Istiklal Mahkemeleri dolaştırmak ve.. bu mahkemelerin sözde hakimlerinin vasıtasıyla, masum kellelerinden ehramlar yükseltmek suretiyle!..

(…)

1924′te hilafetin yıkılışı ile başlayıp 1928′de Islam harflerinin yasaklanması ile ikmal olunan öylesine hızlı bir Islam düşmanlığı siyaseti takip edildi ve bu tatbikat, o derece korkunç bir devlet terörü ile gerçekleştirildi ki bir karşı hareket hayal bile edilemezdi. Istiklal Mahkemeleri adıyla, çoğu azası hukukçu olmayan seyyar bir mahkeme, Anadolu’nun şehir ve kasabalarında dolaştırılarak, on binlerce masum insan, çoğu halka göz dağı vermek maksadı ile yoktan yere darağaçlarında telef edildi. Bu öyle bir devlet terörüdür ki kurbanlarının hakiki sayısını tespit etmek mümkün değildir. Biz, vaktiyle bir eserimizde takribi on milyon nüfusa sahip bulunan o günkü Türkiye’de bu kurbanların sayısını ‘en az beşyüzbin’ (500.000) olarak göstermiştik.”[11]

Bazı Istiklal Mahkemelerinin kararları listesi

***

Yukarıda sunduğumuz listedeki rakamlar “resmidir” ve zikredilen bu rakamlardan daha fazla insanın idam edildiği açıktır. Listede o günün tabiriyle Bidayet Mahkemeleri olarak isimlendirilen normal mahkemeler, Harp Divanları ve ayrıca düzensiz birliklerde çoğu zaman yargı niteliğinde keyfi kararlar veren Kuvay-ı Tedibiyeler’de yargılananlar ve idama mahkum olanlar, bunlarla birlikte isyanlarda öldürülenler yer almıyor. Yalnızca bazı Istiklal Mahkemelerine sevk edilenlerin listesidir bu.

Bu mahkemelerin niteliği hakkında M. Kemal Atatürk’ün Diyarbakır’daki görevi sırasındaki şifre katibi, Ekrem Cemil Paşa’nın gözlemleri ilginçtir. 1922 yılında Ankara Istiklal Mahkemelerinde yargılanan Ekrem Cemil Paşa; “1922 kışını, 1500 kadar siyasi mahkumu barındıran bir taş bina içinde geçirdim.” demektedir.[12]

O tarihte Ankara’da 1500 siyasi tutuklunun olmasını, dönemin nüfusuna oranladığımız zaman zulmün derecesini açıklamaya yardımcı olabilir.

Nitekim Cellat Kara Ali 1931 yılında “Son Posta” gazetesinde yayınladığı hatıralarında şöyle diyordu:

“Bizim patronlar yalan söylüyor. O kadar cellatın içinde sadece benim Cellat Kara Ali olarak idam ettiklerimin sayısı sadece benim sallandırdığım kişi sayısı 5216′dır.”[13]

Bu yüzden Ankara’da ip kıtlığı bile başgöstermiştir.[14]

Kemalistlerin, “çok insan asılmadı” diyerek kaynak gösterdikleri Ergün Aybars bile 2′inci dönem “Kastamonu” Istiklal Mahkemesi listesinde 5 kişinin idam edildiği yönünde kayıt bulunduğunu ancak bunun en az 35 kişi olması gerektiğini bildiriyor ve ilave ediyor:

“Listelerin yüzde yüz doğruluğu şüphelidir. Çünkü listeyi bulabildiğimiz belgelere dayanarak yaptık.”[15]

Peki bulunamayan dosyalar var mı?

Hem de çuvallarla…

“Atatürk olmasaydı” adlı bir kitap yazacak kadar Atatürkçü olan Cemal Kutay, “Yazılmamış Tarihimiz – Seçmeler” isimli kitabının “Istiklal Mahkemesinin Esas Dosyaları Ne Oldu?” bölümünde Istiklal Mahkemelerinin faaliyet safhasını “Sakarya’ya kadar” olan safha ile “Cumhuriyetin ilanından sonra”ki safha diye ikiye ayırıyor ve Cumhuriyetin ilanından sonraki safha ile ilgili şunları yazıyor (parantez içindekiler de Cemal Kutay’a ait) :

Milli Mücadelenin hakiki önderlerini vatan ve rejim haini töhmetiy­le önlerine çeken bu safha ise, buram buram siyaset kokar. Bu arada, Halk Par­tisinin varlığında, veraset yoluyla izi ve eseri mutlak olan Ittihad ve Terakki’yi tamamen tasfiye için de, yine Istiklal Mahkemeleri vasıta olarak kullanılmış, daha sonra da, Matbuat üzerinde tesis edilmek istenen baskı için aynı mahke­meler, mesela neşredilmiş bir mektup vesile sayılarak, hususi heyetler halinde vazife görmüşler, hükümler vermişlerdir. Bu devrede Istiklal Mahkemeleri, be­lirli siyasi teşekkül ve şahısların hegemonyasını tethiş ve korkuya bağlama yo­lunda tatbik müesseseleri hüviyeti galip bir çehre ile belirlemektedir. Kanaatıma göre birinci safhayı Ikincisinden ayırmak, bizzat bu müesseselerin tarih huzurunda alacakları hüküm bakımından lüzumlu değil, zaruridir.

Istiklal  Mahkemelerine ait vesikalar, Meclisde cereyan  etmiş  müzakereler, bu mahkemelerden zamanımıza intikal etmiş belgelerin tetkikinden anlaşılı­yor ki, bazı şahsiyetler, bu fevkalade devreye ait adalet ve rejim müesseseleri için yarınki nesillerin vereceği kararları haksız ittihamlardan olduğu kadar, yer­siz bağlanmalardan da kurtarmak istemişlerdir. Allah ve Tarih korkusu olarak ifadelenen bu hissin tipik tecellilerinden biri­sini, Birinci Büyük Millet Meclisinin 17 Haziran 1338 (1922) tarihli toplan­tısında, buluyoruz.

Riyaset makamında, Konya mebusu Hoca Musa Kazım Efendi vardır. Reis ruznamenin üçüncü maddesine sıra geldiği zaman, Meclis Ikinci Reisi Rauf Beyin imzasını taşıyan (rahmetli Başvekil, Hamidiye kahramanı Hüseyin Ra­uf Orbay merhum) Meclis umumi heyetine riyaset tezkeresini okudu. Bu tez­kere, vazifeleri biten  Istiklal Mahkemeleri evrakının çuvallara doldurularak Meclis riyasetine tevdi edildiğini, fakat tasnif edilmediği, zarflar numaralan­madığı, rastgele doldurulduğu için arananın bulunmadığı, bir kısmının kay­bolduğu, bu arada 30-40 ÇUVAL ÎÇÎNDE olan Amasya Istiklal Mahkemesi evrakı arasında bulunan Pontus Ihtilal Cemiyeti evrakının Erkanı Harbiye Ri­yaseti tarafından istendiğini, istenilen 26 evraktan ancak altısına rastlandığını, Amasya Istiklal Mahkemesini teşkil eden mebusların, çuvalların mühürlerinin sökülmüş olması  dolayısıyla Meclis Riyaseti tarafından istenilen aramaya ve tasnife  iştirak etmekten çekindikleri anlatılıyor ve netice olarak da, Istiklal Mahkemelerine ait dosyalar için yapılacak muamelenin çok acele olarak bir karara bağlanması Meclis umumi heyetinden isteniliyordu.

Ilk sözü, Gümüşhane mebusu, eski maliye vekili Hasan Fehmi Bey aldı ve bu işin Meclis Riyasetinin salahiyeti dahilinde olduğunu, bu (çuvalları) açabi­leceğini, sonra mühürleyerek yerine koyabileceğini ifade etti.

Rauf Bey, aksi kanaatte idi:

“-Evrakın tarihi ve içtimai fevkalade ehemmiyeti vardır. Tapu kaydı değildir bunlar… Allah ve Tarih önündeki muhasebenin evrakı müsbitesidir bunlar…

Sadece Amasya Istiklal Mahkemesinin evrakı 30-40 (ÇUVAL)dır. Evvelce ba­zı evrakın celbine heyetiniz karar vermiş, getirilmiş, Şimdi bu kararları vermiş olan mebus arkadaşlarımız bile el sürmekten çekiniyorlar. Bu şekilde idare he­yeti kendisinde nasıl salahiyet görebilir?”

Kars mebusu Cavid Bey söz aldı, dedi ki:

Diyelim ki bugün için buna bir çare buldunuz, Istiklal Mahkemelerinde reis, aza, müddeiumumi olarak vazife görenlerin hepsi mebus arkadaşlarımız­dır. Elbette kanun ve vicdanlarını hakem yaparak karar vermişlerdir. Bu karar­larına ait evraka nasıl uzatmıyorlar? Hayret ederim… Diyelim ki, bütün hadisata vazülyed olan yüksek heyetiniz karar verdi, bir heyet tefrik ettiniz, bunla­rı bugün için tetkik ve intaç etti. Fakat sorarım: On, Yüz, Bin sene sonra ne olacak? Elbette çocuklarımız ve torunlarımız, bu evrakı bir bir tetkik edecek­ler. Çuval ne demek efendim? Fasulye mi saklıyoruz? Şimdiye kadar bunların yegan yegan tasnif ve temhiri, sağlam sandıklara vaz’ı, gayet muntazam birer fihristinin yapılması icab ederdi.”

Amasya Mebusu Ömer Liitfi Bey, yeter sayıda memuru olan Istiklal Mah­kemelerinin vazifelerini tamamladıkları zaman verdikleri hükümlere ait dos­yaları gayet muntazam ve nizami mahkemelerin yaptıkları gibi numaralı ve fihrisdi zarflar içinde hazırlayarak Meclis riyasetine tevdi etmelerinin şart ol­duğunu, bu vazifeyi yerine getirmeyenlerin tarih huzurunda mes’ul durumda bulunduklarını, azalar hayatta iken vazifenin bir dakika ihmal edilmeden ye­rine getirilmesinin şart olduğunu izah etti ve dedi ki:

Riyaset makamına istirham ederim, her Istiklal Mahkemesine idare he­yetinden birer arkadaş verilerek bu tarihi, adli, hatta insani vazifeyi buradaki mukaddes vazifemiz tamamlanmadan yerine getirelim ve mes’uliyeti maneviyeden kurtulalım. Çünkü bu vazife münhasıran Istiklal Mahkemelerinde va­zife görmüş arkadaşlarıma ait değildir. Bütün Meclisin şahsiyetine şamil vedi­adır.”

Bundan sonra Cemal Kutay, Erzurum mebusu Hüseyin Avni Bey’in şöyle bir sual sorduğunu aktarıyor:

“- Istiklal Mahkemeleri birçok idam kararı vermiştir, birçoklarını sürgün et­miştir. Bunların çocukları, yakınları, akrabaları vardır. Yarın fevkalade zaman­lar geçip nizami adalet cihazı vatanın mukadderatını tedvire başladığı zaman, fevkalade zamanların mikyaslarını ancak bu evrak içinde tetkik ederek anlaya­cak olanlar, böyle bir haktan mahrum kalırlarsa bu kararı vermiş olanları lanetle yadetmezler mi?…”

Cemal Kutay, Şarki Karahisar mebusu Ali Süruri Efendi’nin de Rauf Bey’e şu suali sorduğunu anlatıyor:

“- Meclisin hafi celseleri ve diğer evrakı siyasiyesini kim saklıyor? Nasıl mu­hafaza ediliyor? Istiklal Mahkemeleri evrakı bunlardan daha az ehemmiyetli değildir. Yarın, bu günlerin tarihi yazılırken asıl istinad edilecek evrak ve vesa­ik bu mahkemelerin dava safhalarındadır. Müdafaalar, şahitlerin söyledikleri, hadiseler ve vakaların safahatı bu çuvallar içindeki perişan evraktır. Neden Riyaset Makamı aynı hassasiyeti göstermiyor?”

Cemal Kutay devam ediyor:

Rauf Bey anlattı ki, mevzuun Meclis heyeti umumiyesine getirilmiş olması, aynı hassasiyetin ifadesidir ve umumi heyetten karar istenmektedir. Fakat ba­zı Istiklal Mahkemelerinin evrakı o haldedir ki, kararları vermiş olanlar bile el sürmek istemiyorlar. Bu sebeple ne yapmak lazım, umumi heyet karar versin…

Münakaşalar uzuyor…

Birçok takrirler veriliyor. Riyaset makamı bunları sıra ile reye koyuyor. Tak­rirler arasına, vazife görmüş ve görmekte olan Istiklal Mahkemelerinin verdik­leri kararlara ait dosyaları muntazam şekilde tasnif etmedikçe, vazifelerinin bitmiş sayılamayacağına ve kendilerine kısa müddet verilmesine dair olanlar da var. Neticede, Şarki Karahisar Mebusu Ali Süruri Efendi’nin şu takriri ka­bul ediliyor:

“- Vazifesine hitam verilmiş olan Istiklal Mahkemelerine ait evrakın o mah­keme heyetinden burada mevcud zevat ile Meclis Riyaseti idare memurları ta­rafından müştereken muntazam surette tasnif ve cedveli tanzim ve tasdik edil­mek ve badehu tasnif edilmiş bu evrakın, Meclisin diğer mühim evrakı misullu hıfcı için vazifedar olanlara teslim olunmak lazım geleceğinden bu suretle muamele ifasına karar ita buyurulmasını teklif eylerim.”

Meclisin bu şekilde, yani her Istiklal Mahkemesinde vazife almış olanlarla, Meclis Riyaset Divanına mensup diğer mebuslardan seçilecek kimselerle işbir­liği yaparak, bu (çuvallar içindeki) evrakın muntazam dosyalar halinde, ve fih­ristleri yapılarak tanzim ve Meclis Riyasetine teslim edilmesi, neticeden de umumi heyete malumat verilmesi yolundaki kararının tatbikatı ne oluyor?

Birinci Büyük Millet Meclisi’nin kendi kendisini fesih kararı olan 18 Nisan 1923 tarihine kadar. Meclis zabıtlarında bu mevzua ait müzakereye rastlamı­yoruz. Ikinci Büyük Millet Meclisi ise, Istiklal  Mahkemelerinin daha başka mahiyet aldığı, yani mevzuun IKINCI SAFHASI’nın başladığı devredir ve Is­tiklal Mahkemeleri, 1923’le 1927 arasında, tam bir siyasi müessese olmuş, ba­zı hususi düşünceleri ve memlekette zor ve tethişle yerleşmesi arzusu ifadelenemeyen hususları, inkılaplar namına tarsin ve tesis eden cihaz haline getiril­miştir. Bu safha içinde de, verilmiş kararlara ait evrakın, istikbalin tarihçesine dayanılabilir malzeme olmasını istemeyi düşünen kimsenin çıkmasını bekle­mek, aşırı iyimserlik olurdu. Nitekim, daha sonraki Istiklal Mahkemelerinin verdikleri kararların gerek insan hayatlarına şamil sayısı, gerek bazı şahsiyetleri tarihin hükmüne bambaşka şekilde sevketmenin gayretleri içinde bu mah­kemelerin kararlarını tetkik edebilme, üzerinde araştırma yapabilme ve hatta mevzu sayabilme cesaretini gösteren kimse çıkmamıştır.

Böylesine kaderine terkediş ve mevzuu kapanmış bir devrenin hadisesi ola­rak nisyana terk etmenin düşüncesi, Türkiye Büyük Millet Meclisi Riyasetine, rahmetli Kazım Karabekir’in, 1946’da Reis olarak seçilmesine kadar devam et­miştir.

Ölümüne kadar, iki yıldan daha az sürmüş bu devre içinde rahmetli Karabekir, kendisinin de Atatürk’e yapılmış suikast dolayısıyla müttehim olarak çıktığı Istiklal Mahkemelerinin dosyalarının akibeti ile alakadar olmuştur.

Anlaşılmıştır ki, Meclis Evrakı arasında bulunanlar, Mahkemelerin “verebildikleri”dir ve bunlar, 17 Haziran 1338 (1922) tarihindeki müzakerelerin var­dığı neticeye göre düzenlenmiş değildir. Istiklal Mahkemelerinin teşkilinden Birinci Büyük Millet Meclisi’nin teşrii hayattan çekilmesine kadar geçen dev­re içinde 23 Istiklal Mahkemesi vazife görmüş, bazı yerlere muhtelif tarihler­de iki, hatta üç Istiklal Mahkemesi heyeti gönderilmiştir. Birinci Meclis teşrii vazifesine kendi kendisini fesih suretiyle son verinceye kadar olan 23 Nisan 1920 – 18 Nisan 1923 devresi arasındaki safhaya ait Istiklal Mahkemesi evra­kı, kısmen sandıkları, kısmen çuvallar içinde toplanılmış, ancak 17 Haziran 1922 tarihli celsede Pontus harekatı dolayısıyla bahis mevzuu olan Amasya Is­tiklal Mahkemesine ait olan dosyalar tasnif edilmiş, diğerleri ele alınmamıştır. 1923’den sonrakiler ise, ancak verilmesi muvafık görülenler’e ait birer hülasa zabıt olarak Meclis arşivine intikal etmiştir. Rahmetli Karabekir, artık tarihin malı olması icab eden bu evrakın arzu edenlerin tetkikine serbest ve açık bu­lundurulması, bunların da nihayet Meclis Zabıtları şeklinde telakki edilmesi­nin gününün geldiği yolundaki kanaatini Cumhuriyet Halk Partisi grubuna götürmek istemiş, fakat 1946’da artık fiilen siyaset sahnesinde olan muhalefe­te yeni mevzular vermemek endişesi ile bu arzu önlenmiştir.[16]

Cemal Kutay’dan yaptığımız uzunca alıntı burada son buldu.

Anladığımız kadarıyla Istiklal Mahkemeleri’ne ait dosyalar saklanmak istenmiştir. Anlaşılan o ki, işlenen cinayetlerin ortaya çıkmasından korkuluyor.

Ayrıca Cemal Kutay’ın şu sözleri üzerinde dikkatle düşünülmelidir:

“…IKINCI SAFHASI’nın başladığı devredir ve Is­tiklal Mahkemeleri, 1923’le 1927 arasında, tam bir siyasi müessese olmuş, ba­zı hususi düşünceleri ve memlekette zor ve tethişle yerleşmesi arzusu ifadelenemeyen hususları, inkılaplar namına tarsin ve tesis eden cihaz haline getiril­miştir. Bu safha içinde de, verilmiş kararlara ait evrakın, istikbalin tarihçesine dayanılabilir malzeme olmasını istemeyi düşünen kimsenin çıkmasını bekle­mek, aşırı iyimserlik olurdu. Nitekim, daha sonraki Istiklal Mahkemelerinin verdikleri kararların gerek insan hayatlarına şamil sayısı, gerek bazı şahsiyederi tarihin hükmüne bambaşka şekilde sevketmenin gayretleri içinde bu mah­kemelerin kararlarını tetkik edebilme, üzerinde araştırma yapabilme ve hatta mevzu sayabilme cesaretini gösteren kimse çıkmamıştır.

*

Resimleri orjinal boyutunda görmek için üzerlerine tıklayınız

[16] no’lu dipnot ile ilgili… Cemal Kutay’ın naklettiği münakaşanın Meclis tutanağından bir bölüm (KAYNAK: Münakaşanın tamamı için bakınız; TBMM Zabıt Ceridesi, Içtima 56, cild 20, 17.6.1338, sayfa 448 ve devamı.)

***

*

***Istiklal Mahkemeleri’nin hukuksuzluğuna dair 3 misal***

Istiklal Mahkemesi Üyeleri: Kılıç Ali, Ali Çetinkaya (Kel Ali), Reşit Galip

***

Misal 1:

Insan Hakları Ihlali, Zulüm (Istiklal Mahkemesi tutanaklarından) :

Şükrü Bey söz istedi:

- Bu işte Abdülkadir’in pek mühim bir rol oynadığı anlaşılıyor, tavzih edeceğim (açıklama yapacağım). Bir avukat tutacağım…

Reis Kel Ali (Ali Çetinkaya):

- Istiklal Mahkemeleri, dava vekillerinin canbazlığına gelmez. Mahkememizim derecatı yoktur. Millet hükme intizar ediyor, ne söyleyecekseniz açıkça söyleyiniz. Avukatlara falan geçilecek vaktimiz yok.[17]

***

Misal 2:

KANUNUN DEĞİŞMİŞ OLMASI BİZl BAĞLAMAZ!

Ceza hukukunda temel bir kural vardır. Bir suçu düzenleyen yasa hükmünde yapılan değişiklik eğer sanık lehine ise, geçmişe de etkili olmak kaydıyla hemen uygulanır. Bu kural TCK’nın 2. maddesinde de bulunmaktadır: “Işlendikten sonra yapılan kanuna göre suç sayılmayan bir fiilden dolayı kimse cezalandırılmaz.” Ne var ki bu kural Istiklal Mahkemesi için bir anlam ifade etmiyordu.

Şöyle ki:

Yeni Ceza Kanunu mecliste 1 Mart 1926′da kabul edilmiş, TCK 1 Temmuz. 1926′da yürürlüğe girmişti. Yasanın hükmüne uygun olarak mahkemeler yeni kanunu uygulamaya başladılar. Ne var ki hukukun bu genel ilkesinin Istiklal Mahkemesinde işlemesi mümkün olmadı. Çünkü Adliye vekaleti Istiklal Mahkemesini adeta kendisinden de yasalardan da üstün görüyordu! Tümüyle hukuka aykırı bir biçimde Adliye Vekaleti Istiklal Mahkemesine bir yazı göndererek “yeni ceza yasasının yürürlüğe girdiğini, bu yeni yasanın Istiklal Mahkemesinde de uygulanıp uygulan­mayacağını” soracaktı. Böyle bir sorunun sorulması tam bir skandaldı.

Ama skandal sözkonusu olacaksa cevapta sorudan aşşağı değildi. Bu yazıyı 1 Temmuz 1926 tarihinde, bir suretini de Başbakan Ismet Paşaya yolladığı telgrafla cevaplayan Mahkeme buna taraftar olmadığını bildiriyordu.

Prof. Dr. Mete Tunçay Adalet Bakanlığının sorduğu bu suali ve verilen cevabı şöyle yorumluyor:

“… Adalet Bakanlığının böyle bir soru sorması ve mahkemenin böyle bir yanıt vermesi bile, insana tuhaf geliyor.[18]

Yasa mahkemeyi bağlamıyordu! Peki mahkemeyi bağlayan ne idi?

GEREKİRSE KANUNUN ÜZERİNE DE ÇIKARIZ

Şark Istiklal Mahkemesi savcısı Süreyya Örgeevren Dünya gazetesinde yayınlanan anılarında Istiklal Mahkemesi yargılamalarının son derece önemli bir özelliğine dikkat çekiyor.

*Acaba Istiklal Mahkemeleri hangi suçları yargılamakla yetkilidir?

Yani yargı yetkisinin bir sınırı var mıdır? Savcı Örgeevren kendilerinin ancak Istiklal Mahkemesi kapsamında ve orada belirtilen suç sanıklarını yargılayabileceğini düşünüyor. Mahkeme ise onunla aynı görüşte değil. Tam tersine yetki alanında bir sınırlama olmadığı düşüncesinde. Bu konu savcı ile mahkeme üyeleri arasında çok önemli bir tartışmaya neden olurken, Mahkeme başkanı Müfit Bey Istiklal Mahkemelerinin amacına varmak için hukuk, yasa tanımayacağını ifade ediyor.

Savcı anlatıyor:

“3 Mayıs 1925 günü büromda dosyaları tetkik ediyordum. Bir ara mahkeme reisinin odasına gittim. Hakimler oturuyorlardı. Daha merhaba bile demeden Istiklal Mahkemesi üyelerinden Ali Saip Bey “Süreyya Bey! Siz mahkememizin Istiklal Mahkemesi Kanununda tasrih edilen suçlardan başka fiillere el koyup muhakeme edemeyeceklerini söylemişsi­niz, işte gazeteler. Bu nasıl oluyor?” diye asabi bir tavırla bana sordu. Ben de olabilir kardeşim. Benim gazetelerden haberim yok. Ancak size şu hususu tekrar ederim ki, Istiklal Mahakimi Kanunu’nun bu hususta kafi sarahati ihtiva eden maddeleri bulunduğu sizlerce de bilinmektedir. Ben kanun hükümlerine aykırı birşey düşünemem. Ben vazife ve salahiyetim haricindeki fiil ve hareketleri muhakeme icra ve ceza tertip edilmesi için asla sevkedemem. Istiklal Mahkemesi, kendisine kanunen verilen kaza salahiyetini, kanunun çizdiği muayyen hudut içinde istimal eder.

Bu sözlerim üzerine Saip Bey çok sinirlendi ve reis Müfit Beye döne­rek “müddeumumilik ile aramızda kanaat farkı vardır. Bir şifre yazın ben istifa ediyorum” dedi. Reis ve diğer üye de ona katıldılar. Konu üzerine uzun münakaşalar oldu. Bir ara reis Lütfi Müfit Bey bana dönerek: “Bizim dedi, milli bir gayemiz vardır. Ona varmak için arasıra kanunun fevkine de çıkarız” dedi.[19]

***

Misal 3:

Ziya Hurşit, M. Kemal Atatürk’e suikast teşebbüsünde bulunmaktan yargılandığı Istiklal Mahkemesi’nde kendini şöyle müdafaa etmişti:

“Ben Teşkilatı Esasiye Kanununu tagyir veya tadile teşebbüs etmedim. Büyük Millet Meclisini vazifelerini ifadan menetmek de hatırımdan geçmemiştir. Yalnız suikast yapacaktım. Muhakemem esnasında da, bunun sabit olduğunu gördünüz, şu halde Müddeiumumi (Savcı) Beyin hakkımda tatbikini istediği madde beni alakadar etmez. Bu madde bana tatbik edilemez. Çünkü, tekrar edeyim ben, ne Icra Vekilleri Heyetini devirmeği, ne de Teşkilatı Esasiye Kanununun tadilini falan istemedim. Kimseyi müsellahan isyana davet etmedim. Bu sebeple, beni ancak tevkif edildiğim zaman mer’i (yürürlükte) olan 46′ncı maddeye göre cezalandırabilirsiniz, o da şudur:

‘Suikast fikri tahakkuk etmemişse, kanunun sarahati olmayan yerlerde cinayet telakki olacak cürmü, bir seneden eksik olmamak üzere kalebentliğe tahvil olunur.’

Ben sukasti, yani cürmü yaptıktan sonra hükümeti devirmek, meclisi vazifeden menetmek isteseydim, memleketten bir tarafa ayrılmaz, burada kalırdım. Halbuki, siz de anladınız ben Sakız’a kaçacaktım.. Hülasa; kanun sarihtir. (Özetle, kanun açıktır). Kanunun sarahaten cezalandırdığı fiillerden maada hiçbir suretle ceza verilemez.”[20]

Ama verildi…

*

***Iskilipli Atıf Hoca neden idam edildi?***

Iskilipli Atıf hoca merhum

***

Iskilipli Atıf hoca, Şapka Kanunu’nun çıkmasından yaklaşık 1,5 yıl önce bastırdığı ve “Milli Eğitim Bakanlığı” tarafından da onaylanan “Frenk Mukallitliği ve Şapka” isimli risaleden dolayı yargılanıp idama mahkum edilmiştir. Oysa bir hukuk kaidesidir ki, yürürlüğe giren bir kanundan önce bu kanuna aykırı olan fiiller suç sayılamaz.

Bazı kemalistler Iskilipli Atıf hocanın “düşmanla işbirliği” yaptığı gerekçesiyle idam edildiğini iddia ediyorlar. Halbuki Savaş süresince işgal kuvvetleriyle işbirliği yapmış veya Milli Mücadeleye karşı çıkmış olanlar Lozan Sulh Konferansı’nda Ingilizlerin ısrarı sonucunda affedilmişlerdir. Lozan’da böyle bir konunun ortaya atılacağını Dr. Tevfik Rüştü Aras’ın belirtmesi üzerine, hükümet daha önce tedbir alıp cezasız kalmış olan suçluların cezalandırılması çarelerini aramaya başlamıştı. M. Kemal, Ismet Inönü, Dr. Tevfik Rüştü Aras, Fevzi Çakmak ve Istiklal Mahkemesi başkanlarından Ihsan Bey’i toplamış ve aftan yararlanamayacakların bir listesinin yapılmasını istemişti. 23 Temmuz 1923 tarihinde yürürlüğe giren Lozan Antlaşmasını izleyerek yürürlüğe girecek olan genel af için 13.4.1924′de Meclis’te başlayan görüşmeler, 22.4.1924 tarihinde sonuçlandı. Aftan ayrı tutulan 150 kişilik liste Başbakanlıktan geldi ve gizli celse yapılarak kabul edildi.[21]

Bunu Atatürkçü Prof. Dr. Ergün Aybars bile kabul ediyor:

“Genel affın çıkması ile Milli Mücadele içinde mahkum olmuş veya olması gerekli olanların hemen hepsi affedilmiş oldu. Istiklal Mahkemelerinin savaş içindeki çalışmaları sonucu idam edilmiş olanların dışında mahkum ettikleri serbest kaldılar.”[22]

Iskilipli Atıf Hoca ise zikredilen bu 150 kişilik listede yoktur, dolayısıyla -şayet Milli Mücadeleye karşı çıkmış veya düşmanla işbirliği yapmış olsa bile- bu suçtan dolayı yargılanamaz.

Kaldı ki, Milli Mücadele fiilen 1922 yılında Mudanya Mütarekesi’nin imzalanmasıyla sona erdi. Iskilipli Atıf hocanın bu suçtan dolayı yargılanması icab ediyordu da neden 1922′den 1926 yılına kadar, yani 4 yıl beklendi?

Iskilipli Atıf hocanın muhakemesi (5′inci celsesinin son kısmı) [23] :

***

*

***Izmir Suikasti***

M. Kemal Atatürk’e yönelik bu suikast girişimiyle ilgili olarak, Kastamonu mebusu Halit (Akmansü) Bey dışında kalan, eski Terakkiperver Cumhuriyet Fırka’lı bütün milletvekilleri -dokunulmazlıkları olmasına rağmen- tutuklanmıştı.[24]

Izmir Suikastinden dolayı 18 kişi asılmıştır; bir de asılmasına karar verilen, ancak gıyabında idam kararı verilip, yakalanmak üzereyken tavuk kümesinde intihar eden Kara Kemal Bey var.

Idam Hükmü Giyenlerin Listesi:

Abdülkadir Bey, eski Ankara milletvekili
Abidin Bey, Saruhan (Manisa) milletvekili
Albay Rasim Bey, emekli Albay
Ayıcı Arif, Eskişehir milletvekili
Cavit Bey, eski Maliye bakanı
Çopur Hilmi
Doktor Nâzım Bey
Gürcü Yusuf
Hafız Mehmet Engin, Trabzon milletvekili
Halis Turgut bey, Sivas milletvekili
Hilmi Bey, Ardahan milletvekili
Ismail Canbulat, Istanbul milletvekili
Kara Kemal, Eski Gıda bakanı
Laz Ismail
Nail Bey
Rüştü Paşa, Erzurum milletvekili
Sarı Efe Edip
Şükrü Bey, Izmir milletvekili
Ziya Hurşit, eski Lazistan milletvekili

Yargılananlardan bazılarının fotoğrafları:

Eski Lazistan milletvekili Ziya Hurşit

***

Bursa milletvekili Necati Bey

***

Sabit Bey

***

Gürcü Yusuf

***

Kazım Karabekir Paşa yargılanırken

***

***

Adliye Vekili Hacı Mehmet Efendi

***

Eski Maliye Bakanı Cavid Bey

***

Cafer Tayyar Paşa

***

Eski Gıda Bakanı Kara Kemal

***

Istanbul milletvekili Ismail Canbulat

***

Eskişehir milletvekili Ayıcı Arif

Çocukların gözü önünde kurban kesmeyin diyen kemalistler, ATA’larının sokak ortasında “insan” astığından habersizler anlaşılan

***

Eski Eğitim Bakanı Hafız Mehmet

***

Izmir Suikasti ile ilgili gerçekleri bu mahkemede idam ile yargılanan Kazım Karabekir’in damadı Prof. Dr. Faruk Özerengin’den dinleyelim. Sayın Özerengin Kayınpederinden ve bu hadiseyi yaşayanlardan duyduklarını şöyle anlatıyor:

“… Ziya Hurşit isminde o tarihte CHP’den Lazistan Mebusu olan zat, Mustafa Kemal Paşa’ya müthiş düşman. Hatta onu öldürmek için fırsat arıyor. Kabadayı gibi bir adammış. Ve bu adamın aklı fikri Mustafa Kemal paşa’yı bir yerde sıkıştırıp temizlemek. Bu fikri mebuslar arasında duyuluyor. Hatta mecliste kara tahtaya bile yazmış adam:

“Bir millet ki putunu kendi yapar, kendi tapar.”

Dolayısıyla bunun şununla bununla temasları falan gözaltına alınıp takip edilmeye başlanıyor. Hareketleri adım adım takip ediliyor ve Mustafa Kemal Paşa’ya, Hurşit’in bir suikast tertipleyeceği meydana çıkıyor. O zamanki Ankara valisi hadiseleri gün gün biliyor.

Bu sırada söz ajandan açıldı. Sarı Efe Edip, Kâzım Özalp’ın çiftliğinde baş kâhya imiş. Ve bu Sarı Efe Edip’te Ankara’da Kâzım Özalp’ın adamı olarak çalışıyor. Onların bir nevi ispiyonculuğunu yapıyor. Sarı Efe Edip’i ne yapıp edip bu işin içine ajan olarak sızdırıyorlar. Ondan sonra suikast tertipleri başlıyor.”

Faruk Bey’in hatıralarında suikast ile ilgili asıl bundan sonra verdiği bilgiler çok ilginç ve suikaste niye temiz insanların isimleri bulaştırıldığı hakkında bize bilgiler veriyor.

Okumaya devam:

“… Sarı Efe Edip verdiği ifadelerde temizlenmesi ve ortadan kaldırılması gereken kişilerin isimlerini bu suikast işine bulaştırıyor. Falan da vardı, filan da vardı. O onunla gizli gizli şurada konuşmuştu… ve yıldırım hızıyla Kâzım Karabekir Paşa dahil, Ali Fuat Paşa, Rauf Orbay ve Atatürk’ün en yakın arkadaşları dahil, bunlar muhalefete giriştiler diye muhalefetin hepsi suikast ile ilgilidir diye hepsini tutuklanıp, Izmir’de hapse tıkılıyor. Bu işleri tamamladıktan sonra Sarı Efe Edip sözüm ona suçlu gibi kendini gösteriyor.

Mahkeme heyeti incelemesini bitirdikten sonra karar olarak “idam” diyor. Sarı efe Edip daha fazla konuşmasın diye isimleri verdikten sonra acele ile idam ediliyor. Adam idama götürülürken ciyak ciyak bağırıyor. Tarih onun bağırtısını niye yazmıyor?.

Diyor ki:

“Beni Mustafa Kemal’e götürün siz ne yapıyorsunuz? Beni bunun için mi çalıştırdınız?.

Bağırta bağırta adamı götürüp astılar ki ileride bu işlerle ilgili konuşmasın diye…

Izmir suikastının hikâyesi budur. Sonra da her şey planlandığı gibi giderken silahlanmış bir grup subayın müdahalesi sayesinde paşaları asamadılar. Onu da çok iyi biliyoruz. Mustafa Kemal Paşa, Çeşme’ye çekiliyor. Fahrettin Altay vasıtasıyla mütemadiyen haberleşiyor. Bir an evvel paşaları da temizlemek istiyor fakat mahkeme bir türlü karar veremiyor. Bunun üzerine silahlı subaylar var çekin bu subayları diyorlar.

Orduya emir veriliyor “Tatbikat yapılacaktır. Çeşme’ye gelin” ordu, askerler Çeşme’ye çekiliyor.” Fakat büyük bir subay grubu bu tatbikata gitmiyor. Orduya isyan ediyorlar. Bu subaylar şu karara varıyor;

“ Eğer paşalara idam hükmü çıkarsa, içinde Kılıç Ali’nin de bulunduğu mahkeme heyetini öldürecekler. Sonra da idam ile yargılanan Istiklâl Savaşının kahraman paşalarını dışarı çıkaracaklar ve sisteme isyanı başlatacaklar.”

Rauf Orbay o sırada memleket dışında olduğu için 10 yıla mahkûm ettiler. Düşününadamın hiçbir kabahati yokken 10 yıllık bir ceza. Bilmem anlatabiliyor muyum?”[25]

*

***Istiklal Mahkemelerinin zulmüne dair 4 misal***

Istiklal Mahkemesi’nde yargılanan gazeteciler

***

Misal 1:

Gazeteci Zekeriya Sertel, o günlerde yaşadığı kabusu anlatıyor:

“Memlekette bir terör havası esiyordu. Biz ne rejime düşmandık, ne de doğrudan doğruya günlük politikayla uğraşıyorduk. Onun için bu fırtınanın bize kadar geleceğini sanmıyorduk. Işimize devam ediyorduk.

Fakat bir gün akşam üzeri eşimle birlikte beş yaşındaki yavrumuzu alarak Gülhane Parkı’na gitmiştik. Bir ağaç altında yavrumuzu seyrederek konuşmaya dalmıştık. Birden karşımıza bir polis dikildi ve beni Polis Müdürlüğünden istediklerini bildirdi. Bu davetin önemini o anda anlamadım.

— Peki, dedim, çocuğu eve bırakalım, gelirim.

Polis güldü :

— Öyle değil efendim, dedi. Şimdi beraber gitmemiz lâzım.

O vakit anladım. Terör bana kadar ulaşmıştı. Karımı ve çocuğumu parkta bırakarak polisle birlikte müdürlüğe gittim. Beni derhal, bir odaya aldılar. Kapıyı kapadılar. Hiç birşey sormadılar, hiç bir şey de söylemediler. Niçin tutulmuştum, ne olacaktım, hiç bir şey bilmiyordum.”[26]

***

Misal 2:

Samet Ağaoğlu ise “Babamın Arkadaşları” adlı kitabında şunları yazıyor:

“Sanık yerinde Doğu vilayetlerinde bir ilçenin telgraf memuru var. Suç delili isyan sahnesindeki bir arkadaşına çektiği şu telgraf:

‘Din uğrunda büyük şehit Hazreti Hamza’nın yanına gitmeğe hazırım!’

Babamın arkadaşı [Ali Çetinkaya] gözlüklerini burnunun ucuna kadar indirdi. Dudaklarının arasından ıslık gibi çıkan sesi, gözlerinin saklayan bir kamçının ışığı sayılabilecek bakışlarıyla birleşti:

Demek Hazreti Hamza’nın yanına gitmeğe hazırsın! Peki, yarın sabah orada olacaksın!”[27]

***

Misal 3:

Şark Istiklâl Mahkemesi’ndeki zulmü hatıratında anlatan Van eski milletvekili merhum Ibrahim Arvas’ın şu sözlerine de yer verelim istiyoruz:

Müddeiumuminin (Savcının) birkaç cümle ile şarklılar aleyhindeki zulmü ile kin ve adavetini (düşmanlığını) gösterir misaller arz edeyim:

“Ne kadar baba-oğul mahkum varsa, evvela babanın gözü önünde oğlunu astırır, sonra babayı asardı. Bu hususta babanın feryat ve figanları zerre kadar katı kalbine tesir etmezdi. Şark Istiklâl Mahkemesi reis ve azalarının hepsi belalarını buldular. Ve her biri ayrı bir dert ve ıstıraba müptela oldu.”[28]

***

Misal 4:

Istiklal Mahkemelerinin zulmü yazmakla bitmez…

Seyit Rıza’yı nasıl astık?

Çağlayangil anlatıyor:

“Fındık Hafız’ın idamı bitti. Seyit Rıza’yı meydana çıkardık. Etrafta kimse yoktu. Ama Seyit Rıza meydan insan doluymuş gibi sessizliğe ve boşluğa doğru bağırdı:

- Evlad-ı Kerbelayık. Bi hatayık. Ayıptır. Zulümdür. Cinayettir, dedi.

Benim tüylerim diken diken oldu. Bu yaşlı adam rap rap yürüdü. Çingene­yi itti. Ipi boynuna geçirdi. Sandalyeye ayağı ile tekme vurdu ve kendini astı. Gömüleceği yer türbe olmasın diye cenazesi de yakıldı.”[29]

*

***Son olarak Kemal Tahir’in “Kurt Kanunu” romanından bir Ittihatçının itirafı***

***

Kemal Tahir’in Istiklal Mahkemesi değerlendirmesinde, roman kahramanı eski bir ittihatçı yöneticinin ağzından şu sözler dökülür:

“Bizim ömrümüz, bütün suçlarımızı muhaliflerimize yüklemekle geçmiştir. Büyük politika sandık bunu… Yatkınmışız, alıştık. Daha beteri, en suçlularımıza, en utanmazlarımıza uyarak, doğru söyleyenlere, hiç bir suçu olmayanlara diş biledik yıllarca… Giderek muhaliflerimizle aramızdaki ilintileri hırsızlarımız, alçaklarımız, manyaklarımız belirleyip denetler hale geldi. Bu heriflerin ne kadar rezil, ne kadar işe yaramaz olduklarını… Ne demek işe yaramaz!
Tersine, kancıklıklarını… Aptallıklarını… Çalıp çırptıklarını bile bile, muhaliflerimizi en alçak iftiralarla karalamalarını beğeniyorduk, sırtlarını sıvazlayarak kışkırtıyorduk, mükâfat olarak da çalmalarına, namussuzluklarına göz yumuyorduk. Istiklâl Mahkemelerinin, çoğunlukla, bizim ikinci takım döküntülerinden kurulması rastlantı değildir, böyle işlere yatkınlığımız, sınavlara vurulmuş, ölçüp biçildikten sonra iyi değerlendirilmiştir. Biz her çeşit savunuyu suç saymışızdır. Bu yol, muhaliflerini gerçek suça itelemek yoludur. Varılmak istenen yer de, muhalifsiz hükümet etmek…

Çok düşündüm, muhalefetsiz hükümet etmek isteği, Devleti alet ederek, hiçbir ceza korkusu duymadan bol bol suç işleme zevkinden geliyor. Ceza görmemek güvenini sağlayıp keyfince en namussuz suçları işleyeceksin…

Işte insanoğlunun düşebileceği en sefil çirkef çukuru… Bir kez bu yokuştan teker meker kaymaya başladınmı, olduğundan yüz kat, bin kat kıyıcı kesilirsin.

Canavarlaşırsın.

Her an alçaklık etmekten artık kendini çekemezsin! Önüne çıkanları, bir korkulu rüyada, karakoncolostan kurtulmana biricik engel görürsün. Ezmeden geçemeyeceğine inanırsın.

Kızarsın. Kızmaktan da öte bi şeydir bu… Kızmak insancıl bir duygudur. Oysa artık sen insanlıktan çıkmışdırsın!

Bir toplum düşün ki, orda adam öldürmeye, hem de, çoğu, suçsuz adam öldürmeye SIYASET deniyor.”[30]

 

**********

 

KAYNAKLAR:

[1] Ergün Aybars, Istiklal Mahkemeleri, (cild 1-2), Ileri Kitabevi, Izmir 1995, sayfa 156.

[2] Ahmet Turan Alkan, Istiklal Mahkemeleri, Ağaç Yayıncılık, Istanbul 1993, sayfa 35-49. (Bazı Istiklal Mahkemelerinin kararlarını gösteren liste de bu kitaptan alıntılanmıştır.)

[3] TBMM Zabıt Ceridesi cild 7, sayfa 215, 216.

[4] Türkiye Tarihi, cild 4, Çağdaş Türkiye 1908-1980, Cem Yayınevi, Istanbul 1989, sayfa 102. Bu eser Prof. Dr. Sina Akşin’in Yayın Yönetmenliğinde; Prof. Dr. Mete Tunçay, Prof. Dr. Cemil Koçak, Prof. Dr. Hikmet Özdemir, Prof. Dr. Korkut Boratav, Selahattin Hilav, Murat Katoğlu ve Prof. Dr. Ayla Ödekan’dan müteşekkil bir ekip tarafından hazırlanmıştır.

[5] Hıfzı Topuz, Türk Basın Tarihi, Remzi Kitab evi, Istanbul 2003, sayfa 154.

[6] Nurettin Güz, Türkiye’de Basın – Iktidar Ilişkileri (1920 -1927), ikinci basım, Turhan Kitabevi, Ankara 2008, sayfa 255.

Ayrıca bakınız; Hakimiyet-i Milliye Gazetesi, 14 Eylül, 1925.

[7] T.B.M.M. Arsivi, T – 12, Dosya 96.

Ayrıca bakınız; Ergün Aybars, Istiklal Mahkemeleri, (cild 1-2), Ileri Kitabevi, Izmir 1995, sayfa 333.

[8] Mete Tunçay, Istiklal Mahkemeleri, M. Belge (Dü.) içinde, Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi, cild 4, Iletişim Yayınları, Istanbul 1983, sayfa 144, 145.

[9] Rahmi Erdem, Davam, Timaş Yay., Istanbul 1993, sayfa 316.

[10] Istiklal Mahkemeleri’nde yargılananlar hakkında birkaç konu;

Izmir Suikasti ve Kazım Karabekir Paşanın Istiklal Mahkemesi’ndeki sorgusu:

http://belgelerlegercektarih.wordpress.com/2012/09/24/izmir-suikasti-ve-kazim-karabekir-pasanin-istiklal-mahkemesindeki-sorgusu/

***

M. Kemal Atatürk’ün Yasakladığı, Kapattığı Gazeteler, Basın Sansürü:

http://belgelerlegercektarih.wordpress.com/2012/05/08/m-kemal-ataturkun-yasakladigi-kapattigi-gazeteler-basin-sansuru/

***

Şeyh Said Ingiliz ajanı mıydı? Musul’u niçin kaybettik? Şeyh Said Isyanı Gerçeği:

http://belgelerlegercektarih.wordpress.com/2012/05/15/seyh-said-ingiliz-ajani-mi-musulu-nicin-kaybettik-seyh-said-isyani-gercegi/

***

M. Kemal Atatürk’ün Şapka Zulmü ve Istiklal Mahkemesi’nde asılan alimler, hocalar

http://belgelerlegercektarih.wordpress.com/2012/04/30/m-kemal-ataturkun-sapka-zulmu-ve-istiklal-mahkemesinde-asilan-alimler-hocalar/

[11] Kadir Mısıroğlu, Geçmişi ve Geleceği Ile Hilafet, [Ilk Baskı 1993], Sebil Yayınevi, genişletilmiş dördüncü basım, Istanbul 2010, sayfa 442, 443 / 456.

[12] Ekrem Cemil Paşa, Muhtasar Hayatım, Beybun Yayınları, Ankara 1992.

[13] Cellat Kara Ali’nin hatıraları, Son Posta Gazetesi, 3 Mart 1931.

[14] Hüseyin Demirel, Deccaliyet ve Kemalizm, Ittihat Yay., Istanbul 1993, sayfa 187.

[15] Ergün Aybars, Istiklal Mahkemeleri, (cild 1-2), Ileri Kitabevi, Izmir 1995, sayfa 108.

[16] Cemal Kutay Külliyatından Seçmeler: Yazılmamış Tarihimiz, Milliyet Gazetecilik, cild 1, Istanbul 2002, sayfa 273 – 279.

Münakaşanın Meclis tutanakları için bakınız;

TBMM Zabıt Ceridesi, Içtima 56, cild 20, 17.6.1338, sayfa 448 ve devamı.

[17] Azmi N. Erman, Izmir Suikasti ve Istiklal Mahkemeleri, Temel Yayınları, Istanbul 1971, sayfa 112. (Buradaki Şükrü Bey; Izmir Milletvekilidir. Trabzon Milletvekili Ali Şükrü Bey ile karıştırılmamalıdır.)

[18] Mete Tunçay, Türkiye Cumhuriyetinde Tek Parti Yönetiminin Kurulması 1923-1931, Yurt Yayınları, Ankara 1981, sayfa 170.

[19] Şeyh Sait Isyanı ve Şark Istiklal Mahkemesi, Ahmet Süreyya Örgeevren, Dünya Gazetesi, 24-26 Mayıs 1957.

[20] Azmi N. Erman, Izmir Suikasti ve Istiklal Mahkemeleri, Temel Yayınları, Istanbul 1971, sayfa 147, 148.

[21] Ikinci devre Zabıt Ceridesi, cild 8, sayfa 871, 1156, 1260.

[22] Ergün Aybars, Istiklal Mahkemeleri, (cild 1-2), Ileri Kitabevi, Izmir 1995, sayfa 164.

[23] Ankara Istiklal Mahkemeleri Zabıtları (1926), (Hazırlayan: Ahmed Nedim), Işaret Yayınları, Istanbul 1993, sayfa 109 – 115.

[24] Ziya Göğmen, Kurmay Albay Halit Beğ Akmansü, cild 2, Halk B., Istanbul 1956, sayfa 310.

[25] Prof. Dr. Faruk Özerengin’le Röportaj’dan, Teklif Dergisi, Sayı 6, 1987.

[26] Zekeriya Sertel, Hatırladıklarım 1905-1950, Gözlem Yayınları, Istanbul 1977, sayfa 137 – 159 aralığını okumanızı tavsiye ederiz.

[27] Samet Ağaoğlu, Babamın Arkadaşları, Baha Matbaası, Istanbul 1969, sayfa 97.

[28] Ibrahim Arvas, Tarihi Hakikatler, Ankara 1964, sayfa 37-39.

[29] Mehmet Ali Brand, Apo ve PKK, Milliyet Yayınları, Istanbul 1992, sayfa 56 – 60.

[30] Kemal Tahir, Kurt Kanunu, Tekin Yayınları, Istanbul 1982, sayfa 190, 191.

 

**********

 

Kadir Çandarlıoğlu

 

**********

 

Alıntılarda şu şekilde kaynak belirtiniz:

http://www.belgelerlegercektarih.wordpress.com

*

*